Spieltrieb – Speeldrift – Juli Zeh***

Juli Zeh (b. 1974), German writer

Een roman over ‘de nazaten van het nihilisme’, een huidige generatie dertigers. Een groep hoogbegaafde jongeren aan het fictieve Ernst Bloch gymnasium in Bonn beslist om alle moraliteit over boord te gooien en zich, uit verveling, over te geven aan de wetten van het spel. Hallucinante gebeurtenissen, erg provocerende ideeën. Als fictie ooit in staat was om mij met totale afschuw te vervullen, dan deze roman. Hierin ligt  het bijzondere schrijftalent van Juli Zeh: de levensstijl en gedachtenwereld capteren van een jongerengeneratie anno 2000, binnen de context van een Duitse fictieve privéschool. In haar metaforiek is de verbeelding aan de macht. De roman verscheen in 2004 bij Schöffling & Co., werd in 2006 vertaald naar het Nederlands voor Ambo/Anthos en telt 451 blzn. Het motto: Summum Ius, Summa Iniuria.

Alev El Qamar, de instigator van het duivelse spel, voor de rechtbank: “Ook als u zelf nog uitgeproken jong bent ligt er iets tussen ons dat gewoonlijk een generatie genoemd wordt, hoewel je het beter over de verjonging van de tijdgeest kunt hebben. Uw geboortejaar kan met de cijfers 1- 9 -7-beginnen, misschien zelfs 1- 9 -6 terwijl ik tot de serie met een acht behoor, een late acht, al bijna een negen. Realiseert u zich: mensen die in de jaren negentig geboren werden, kunnen nu al met goed werkende hersens en een radde tong tot u spreken! Hebt u niet pas in de jaren negentig eindexamen gedaan?Voilà: ik ben net zo oud als uw diploma. Wij roepen elkaar op verschillende planeten staande, terwijl we elkaar in de kosmische ruis passeren, een paar woorden toe. Wat ons verbindt zijn twee lege conservenblikken met een niet al te strak gespannen touwtje daartussen. De mens zo zeg ik u langs deze weg, is berekenbaar, en meneer Smutek handelde volgens de juiste uitkomst van een opgeloste vergelijking. En dus handelde hij goed.” (439)

Juli Zeh noemt Speeldrift een gedachte-experiment waar ze mee begon doordat er steeds gesproken wordt over het verlies van normen en waarden in onze hedendaagse maatschappij. Zeh schetst in haar roman precies zo een wereldbeeld van een postideologische maatschappij waar in een moreel vacuüm wordt geleefd. Zeh zet de lezer actief aan het denken in haar roman door thema’s aan te snijden als terrorisme, de keuze tussen goed en kwaad en de geldigheid van het rechtssysteem. Dat dit boek een gedachte-experiment is, maakt sommige aspecten van het verhaal ongeloofwaardig, zo lijken de personages Ada en Alev soms nogal kunstmatig in de manier waarop ze praten en hun intelligentie etaleren. Ook het einde van Speeldrift lijkt niet erg plausibel in het echte leven, maar het was dan ook Juli Zehs bedoeling om met het einde van haar boek de lezer te provoceren. Naast de zwaarwichtigheid van de thema’s die worden aangesneden etaleert de schrijfster-juriste Zeh haar uitgebreide kennis en maakt ze vaak gebruik van filosofische uitweidingen. Het omvangrijke Speeldrift is geen licht leesvoer, maar leest wel vlot dankzij de vele plotwendingen. Het boek is een interessante kennismaking met een jonge Duitse schrijfster die momenteel erg in de belangstelling staat. (bron: Leesweb)

Spielanordnung

Die Juristin und Schriftstellerin Zeh wagt das Unmögliche und lässt es möglich erscheinen. Sie zeichnet das Bild einer Generation der Gegenwart aus dem Blickwinkel der Zukunft und trifft präzise einen Zeitgeist, den man voll und ganz doch erst im Nachhinein wird beschreiben können. „Wir sind die Urenkel der Nihilisten“, titulieren die Protagonisten sich selbst. Mit ihrem Porträt der Generation 2000 wird Juli Zeh zur Chronistin alltäglicher Eiseskälte.

Die Postmoderne ist schon lange vorbei, eine neue Bezeichnung für unsere Epoche ist noch nicht gefunden, und wird sich wohl auch erst in Zukunft finden lassen, wenn das Heute Vergangenheit geworden ist. Vielleicht wird man unsere Zeit später als Postpopexistentialismus titulieren.

Nach der in den frühen 1990er Jahren heraufbeschworenen Gen-X erscheinen Ada und Co wie Repräsentanten einer Generation matriX. Was ist Spiel, was ist Realität? Was ist Spiel, was ist Trieb? Was ist Spiel, was ist Ernst? Was ist Spiel, was ist Phantasie? Eine Generation, die nicht mehr an Gott glaubt, aber auch nicht an das Nichts glaubt oder an Alles. Es wird eine Generation beschworen, der Alles oder Nichts gleich-gültig ist. Für Smutek ist das jene Generation, „die einen Herzschrittmacher braucht, um ein menschliches Gefühl zu erzeugen“. Vielleicht verkörpern Alev und Ada eine Jugend, die nichts will und alles hat. In ihrer Welt ist Gewalt etwas Selbstverständliches. Die Generation der Vogelfreien: „Desperados ohne Wilden Westen. Guerillas ohne Krieg.“ Der Staat hält das Gewaltmonopol inne und darf in seinen Sozialisationsanstalten strukturelle Gewalt ausüben. In „Spieltrieb“ scheint die Gewalt von Jugendlichen eine Antwort darauf zu sein. Man will die Gründe für Adas und Alevs grausames Handeln erklären und verstehen, bis man dahinter kommt, dass es gar keine Ursachen gibt. Die juvenilen Straftäter sind erschreckend und im Falle von Alev und Ada erschreckend klug.

Das große Sujet des Romans ist, neben der Frage nach Recht und Unrecht, die Vorhersagbarkeit menschlichen Handelns. Am Ende des Buches sagt Ada in ihrem Plädoyer: „Ich breche keine Lanze für die Anarchie. Ich schildere Ihnen nur die spezielle Müdigkeit, die jeden befällt, der sich anhören muss, was gut und böse, richtig und falsch sei, obwohl niemand mehr die Grundlagen dieser Unterscheidung zu erklären oder auch nur zu benennen vermag. Moral dient der Herbeiführung von Berechenbarkeit. Der Mensch ist, ich wiederhole es noch einmal, am berechenbarsten, wenn er pragmatisch handelt. Wenn er spielt.“ (bron: Bücher – Wiki)

Op dat punt wijkt Speeldrift af van andere schoolromans. Waar in Hesses Unterm Rad, in Musils Die Verwirrungen des Zöglings Törless en in Bordewijks Bint de leraren nog de macht hebben, daar is bij Zeh een leraar de underdog. De aanpassingswillige docent, maar door zijn omgang met Ada steeds verder desintegrerende Smutek, is mooi geportretteerd. En Ada en Alev, de intelligente monsters, samen goed voor een spectaculaire ontknoping, die vergeet je nooit.
Het is verdacht dat Spieltrieb door een deel van de Duitse kritiek, het mannelijke deel vooral, zo vernietigend werd besproken. Men hekelde Zehs “pretenties’. Alsof een jonge vrouw die niet mag hebben. Alsof zij voor altijd in het reservaat van het Fräuleinwunder moet blijven, die neerbuigende verzamelnaam voor succesvolle vrouwelijke auteurs waar Zeh na het verschijnen van haar debuut Adler und Engel bij werd ingelijfd. (bron: Anneriek de Jong voor NRC boeken)

Terwijl de (anti)moraal en talloze literaire referenties je om de oren vliegen en Zeh in een zinderende stijl iets vertelt over de Duitse maatschappij na de hereniging, raken de protagonisten in een akelige driehoeksverhouding verzeild die onvermijdelijk tot een catharsis moet leiden. Haalt de liefde de bovenhand of eindigt het met geweld? Een vraag die zo oud is als de literatuur zelf. (bron: Roderik Six voor Knack Focus)

Auteur: Blauwkruikje

Master of Germanic Philology - KULeuven - Belgium - Nature, fiction, theater, poetry, philosophy and art lover. Photo: Ostend (B) - Japanese Deep Sea Garden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s