Het brein versus de tand des tijds: een ongelijke strijd? – prof. dr. Mathieu Vandenbulcke – Ouderenpsychiatrie KU Leuven

Mensen worden steeds ouder. De levensverwachting is de voorbije eeuw met ongeveer 30 jaar gestegen. Dit betekent dat er een hele levensfase bijgekomen is. Maar wat betekent dit voor het brein? Geleidelijk aan ontdekken we hoe het brein en de menselijke geest zich aanpassen aan de tand des tijds. Vaak met succes, soms is het een ongelijke strijd. Dit hangt af van opgebouwde reserves, compensatiestrategieën en aanwezigheid van hersenpathologie. De schemerzone tussen normale en pathologische veroudering wordt geleidelijk aan zichtbaar in het brein en stelt ons voor bijzondere uitdagingen in het geval van psychiatrische symptomen op latere leeftijd.

Deze inleidende uitnodiging tot prof. Vandenbulckes lezing trok een volle zaal toehoorders. Het interesseert blijkbaar velen wat de tijd met ons brein kan aanvangen. In een zeer goed gedocumenteerde en gestructureerde uiteenzetting had spreker het over normale veroudering, pathologische veroudering en veroudering met psychologische stoornissen.

Normale veroudering zien we reeds vanaf 20 jaar gebeuren. In de voorhersenen treedt volumeverlies op; de integriteit van onze hersenbanen gaat achteruit door veroudering. Al zijn er lichte verschillen te constateren wanneer mensen bijvoorbeeld meertalig zijn, een hogere opleiding genoten hebben enz. De begrippen vloeibare intelligentie en gekristalliseerde intelligentie dienen in dit verband verduidelijkt te worden. De gekristalliseerde vorm is de intelligentie die voortkomt uit leren (kennis). De vloeibare vorm is gebaseerd op kunnen of het zien van relaties tussen dingen zonder ervoor geleerd te hebben. Bij mensen die tot op hoge leeftijd grote cognitieve prestaties kunnen leveren – zoals bijvoorbeeld prof. Vandenbulckes grote voorbeeld Eric Kandel – compenseert de ene vorm de andere. Daarbij rijst natuurlijk de vraag of we het brein kunnen trainen?Can exercise keep your brain young and sharp?  Daarvoor liggen geen onmiddellijke bewijzen op tafel, aldus de professor. Al zou het adagium Mens sana in corpore sano (fysieke trainingsprogramma’s) wel een positieve invloed uitoefenen op de neuroplasticiteit van het brein. Ook Laura Carstensens Socioemotional Selectivity Theory maakt iets duidelijk: de oudere mens kiest voor de emotionele tevredenheid (nabijheid van familie en vrienden) in het korte tijdsbestek dat hem nog rest terwijl de jonge mens met nog een lang leven voor zich eerder voor de carrièreplanning, de kennisverrijking en de nieuwe interessante sociale relaties opteert.

Prof. dr. Mathieu Vandenbulcke in het kader van het project ‘Wereld van Herinnering’ van Museum-M en UZ Leuven in 2015 – 2016

Tot de pathologische vorm van veroudering hoort dan dementie. Belangrijke kenmerken van dementie zijn stoornissen in geheugen, taal, denken, waarnemen, redeneren en handelen. Het proces van verlies aan mogelijkheden verloopt traag en is vaak al jaren gaande vooraleer de diagnose wordt gesteld. Dementie is geen op zichzelf staande ziekte, het is de naam voor een combinatie van symptomen waarvan verschillende aandoeningen de oorzaak kunnen zijn. De meest bekende, en ook meest voorkomende oorzaak is de ziekte van Alzheimer. Zowat twee derde van de mensen met dementie, lijdt aan alzheimer.

De vraag over wat nu de échte oorzaak van het degeneratieproces is bij de ziekte van Alzheimer – aantasting van de zenuwcellen door het neerslag van Aβ42 (amyloïdes, eiwitfragmenten waaruit de plaques zijn samengesteld) of de verzwakking van de cellen door de interne opstapeling van tau-tangles (tau, een eiwit dat onder normale omstandigheden een rol speelt bij het in stand houden van de stevigheid van het ‘skelet’ van zenuwcellen) – heeft jaren voor een controverse onder wetenschappers gezorgd. Een controverse die overigens nog steeds niet helemaal beslecht is.

VIB-onderzoekers Bart De Strooper (VIB Onderzoekscentrum voor Ontstaansmechanismen van Ziekten, KU Leuven) en Christine Van Broeckhoven (VIB Departement Moleculaire Genetica, Universiteit Antwerpen) staan mee aan de wereldtop van het alzheimer- en dementieonderzoek

Dat genetica een rol speelt bij alzheimer en frontaalkwabdementie werd duidelijk door het pioniersonderzoek van Christine Van Broeckhoven. Haar zoektocht naar wijzigingen in het DNA bij families waarin deze ziekten veelvuldig voorkomen, heeft belangrijke kennis opgeleverd over de biologie van het ziekteproces in de hersenen. Zo toonden zij bijna 30 jaar geleden aan dat genetische schrijffouten in de erfelijke code van het APP-eiwit leidde tot alzheimerdementie. De farmacologische behandelingen van vandaag doen echter niets aan het onderliggende systeem dat alzheimer triggert. Er is geen test om alzheimer op te sporen, en geen middel om het proces te vertragen of te genezen. Trouwens de geneesmiddelenfabrikant Pfizer bijvoorbeeld trok de stekker uit het alzheimeronderzoek, in navolging van andere farmabedrijven die al eerder budgetten terugschroefden. Big pharma heeft grotendeels afgehaakt, maar alzheimer heeft wel de interesse gewekt van miljardairs-filantropen zoals Bill en Melinda Gates, en Facebook-baas Mark Zuckerberg en zijn vrouw Priscilla Chan. Maar het model waar de wetenschap twintig jaar in heeft geloofd, en dat door onder anderen prof. De Strooper op de kaart is gezet, is dat de hersencellen bij alzheimerpatiënten afsterven omdat ze aangevallen worden door het hoger vermelde eiwit amyloïd. Maar dat model hield dus geen stand toen het gebruikt werd om een geneesmiddel te zoeken.

Hier komt Mission Lucidity op de proppen, een ambitieus project om de ziekte van Alzheimer te laten ontrafelen door 200 Belgische wetenschappers waaronder ook prof. dr. Mathieu Vandenbulcke. Om deze neurodegeneratieve ziekte te begrijpen en te kunnen behandelen, moeten we in staat zijn om de veranderingen in de hersenen te volgen vóór het begin van de ziekte en tijdens de behandeling. Mission Lucidity brengt de ingenieurs, wetenschappers en clinici bij elkaar die betaalbare tools kunnen maken voor niet-invasieve hersencontrole, waardoor de klinische praktijk over de hele wereld zal veranderen.

Andere vormen van dementie behalve alzheimer kunnen kleine herseninfarcten zijn (vasculaire dementie), lewy-pathologie (parkinson) en frontotemporale dementie (FTD). FTD heeft een genetische oorzaak (cfr. onderzoek Christine Van Broeckhoven). Er bestaat een taalvariant en een gedragsvariant.

Prof. Vandenbulcke maakte zijn uiteenzetting aanschouwelijk met videogetuigenissen van patiënten getroffen door diverse vormen van dementie en gaf daarmee ontroerende voorbeelden van hoe aanvaarding, openheid, steun en actieve coping-vaardigheden de ziekte enigszins kunnen helpen dragen. Hij beklemtoonde dat ook de context (partner, kinderen, vrienden, … ) van de patiënt in het beeld moet opgenomen worden.

Tot slot verwees hij naar het SEQUOIA-FONDS VOOR ONDERZOEK NAAR VEROUDERING EN GEESTELIJKE GEZONDHEID dat hij in het leven riep en waar iedereen die zich daartoe geroepen voelt, een gift kan overmaken.

Mathieu Vandenbulcke is diensthoofd ouderenpsychiatrie van het UPC KU Leuven / UZ Leuven sinds 2013 en deeltijds hoogleraar verbonden aan het departement neurowetenschappen van de KU Leuven sinds 2014.  Mathieu Vandenbulcke promoveerde tot arts in 1997 aan de KU Leuven en tot arts-specialist in de psychiatrie in 2004. Hij doctoreerde in het laboratorium voor cognitieve neurologie, behaalde zijn doctoraat in de biomedische wetenschappen aan de KU Leuven in 2007, en won de prijs voor biomedische wetenschappen van de Academische Stichting Leuven in 2008. 
Hij richtte het laboratorium voor translationele neuropsychiatrie op in 2009 en onderzoekt neurocognitieve en laat ontstane psychiatrische stoornissen door middel van gedragsstudies en  multimodale hersenbeeldvorming. Hij richtte in 2017 het Sequoia Fonds voor onderzoek naar veroudering en geestelijke gezondheid op. Hij coördineert sinds 2018 Mission Lucidity, een samenwerkingsverband tussen imec, UZ Leuven, KU Leuven en VIB, gericht op dementie-onderzoek. 

Auteur: Blauwkruikje

Nature, fiction, theater, poetry, philosophy and art lover. Master of Germanic Philology - KULeuven - Belgium. Photo: Ostend (B) - Japanese Deep Sea Garden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: