Een mooie jonge vrouw – Tommy Wieringa

Wat is pijn? Welke pijn delen mens en dier? En kun je doordringen tot de pijn van een ander als je die niet eerst zelf hebt gevoeld?

Op een doorregende zondagmiddag las ik Een mooie jonge vrouw, De Bezige Bij, 2018, de novelle die Wieringa schreef als Boekenweekgeschenk 2014. Het motto van dat jaar was ‘Reizen’, al lijkt Wieringa weinig daarmee aan te vangen in zijn boek. En toch, de levensstijl van de bohémien Friso Walta, broer van de mooie jonge vrouw Ruth, door diens vrouw in de steek gelaten met zoon Hunter, fungeert als de katalysator van de afwikkeling die het leven van de jonge sociologe Ruth Walta en de vijftien jaar oudere viroloog Edward Landauer kent vanaf het ogenblik dat Friso en zoon bij het paar komen aanwaaien en beiden door toedoen van Edward verwezen worden naar een klein houten chalet op een vakantiepark.

De mentale verandering (reis, zo je wil) die de wetenschapper Edward doormaakt brengt hem tot ultieme ‘awareness’ en confrontatie met zichzelf en zijn wereld.

Wat vond de Engelse pers ervan:

‘An examination of the ageing male heart – a dissection as subtle and tender as it is, ultimately, unnerving … A wonderfully disconcerting piece of work which, on a second and even a third reading, only seems to grow more expansive and multifaceted while managing at the same time to remain mysterious and tightly furled … If one of the purposes of fiction is to show us ourselves, Wieringa’s mirror is polished to perfection.’

JULIE MYERSON, THE OBSERVER

‘While the narrative focuses on the collapse of one man’s world, it still raises huge moral questions … Haunting.’

THE SUNDAY TIMES

‘A painful, razor-sharp portrait of what it is to be an ageing man … Beautiful, concise, taut.’

MARIELLA FROSTRUP, BBC RADIO 4 ‘OPEN BOOK’

‘Brilliant … Merciless in the gentle accuracy with which it asks, very simply and persistently: “What did you think was going to happen?” A Beautiful Young Wife is a book that could derail someone. There’s real power in that.’

CYNAN JONES, AUTHOR OF THE DIG

‘Fiction at its most precise and potent.’

JULIE MYERSON, THE OBSERVER

‘Perfectly dosed prose (translated with elegance by Sam Garrett) and unfaltering narrative control … Wieringa’s lithe 128 pages fill half an afternoon, but days later the figure of our Job-like hero, weeping at his lecture podium, is an unforgettable warning that both romantic as well as scientific endeavours require empathy and imagination.’

THE SPECTATOR

‘With this luminous study of a life in slow crisis, Wieringa seems on fertile new ground. He forgoes the motions of cause and effect to give something as profound and puzzling as life itself.’

SHEENA JOUGHIN, TLS

‘Brutally precise’

CATHY RENTZENBRINK, STYLIST

‘A fine-grained look at the soul of a man and his alarming fall from grace.’

WILLIAM LEITH, EVENING STANDARD

‘Wieringa is a writer with range and skill … Mesmerising.’

SUNDAY HERALD

‘Wieringa takes us on a journey deep into the psyche of an ageing male in this potent work … No words are wasted in this thought-provoking love story.’

HERALD-SUN

Een handvol sneeuw – Jenny Erpenbeck

Een hele eeuw pijn dwarrelt door deze Duitse roman.

De hoofdpersoon in Aller Tage Abend, vertaald naar het Nederlands door Elly Schippers als Een handvol sneeuw, Van Gennep, 2015 is geboren in 1902 in het Galicische Brody en sterft in 1990 als een zeer gerenommeerde en veelvuldig onderscheiden DDR-schrijfster in een verpleeghuis in Oost-Berlijn. Maar alles had anders kunnen zijn. Dat het verhaal, een andere loop had kunnen nemen, dat alles vaak alleen maar afhangt van toeval, dat je nergens op kunt vertrouwen, deze verschillende mogelijkheden worden door Jenny Erpenbeck radicaal doordacht en uitgespeeld. De vraag naar de rol en kansen van het individu staat in de schijnwerpers en de roman wil geen expliciet antwoord geven.

De roman bestaat uit vijf boeken die op zichzelf staan en volledig zijn afgewerkt, omdat de hoofdpersoon telkens sterft. Desondanks zijn de boeken organisch met elkaar verbonden want de dood is slechts een van de vele mogelijkheden; een onverwachte wending in de geschiedenis – Jenny Erpenbeck noemt deze momenten “intermezzi” – bewerkstelligt de ontsnapping van de heldin uit de dood in het volgende boek waarin ze als ‘nieuw’ de twintigste eeuw tegemoet treedt.

Op basis van haar familielegenden – het gaat allemaal over ervaringswerelden uit het Oost-Europees jodendom, nazi-dictatuur, ballingschap, communistische overtuigingen, stalinistische willekeur en de desillusie van de DDR – bouwt de auteur fictieve, experimentele werelden op. In de intermezzi herkent de met de DDR- literatuur vertrouwde lezer de biografie van de DDR-schrijster Hedda Zinner, de grootmoeder van Jenny Erpenbeck.

Namen verschijnen nauwelijks in deze roman. Op het eerste gezicht zijn de figuren slechts types, maar er ontvouwt zich voor elk geleidelijk aan toch een zeer eigen leven. Dat de dochter binnenkort moeder en grootmoeder kan worden, dat de rollen voortdurend kunnen veranderen binnen de tijd en in een leven, spreekt voor die keuze van naamloosheid. En het lijkt een sarcastische laatste tremolo, als in het laatste hoofdstuk, op de laatste avond van alle dagen, in het rust- en verzorgingstehuis in 1990, de 90-jarige protagoniste plotseling een naam heeft, gewoon “Hoffmann”.

De taal van Jenny Erpenbeck komt overeen met de verfijnde, precies geconstrueerde vorm. Ze kent geen franjes, geen versieringen, geen psychologische uitweidingen, maar zet in op echo, op weerklank. “Komt het op elk woord aan?” – deze zin is leidmotief in sommige centrale delen van het boek. Hij beschrijft de esthetiek van een op elk woord bedachte auteur, maar hij legt ook de concrete gevaren bloot die een verkeerd woord kan hebben in historisch verwarrende situaties. De geschiedenis overspoelt het individu als een Moloch – Jenny Erpenbeck varieert deze historische fantasie, die allesoverheersend werd, vooral in het DDR-drama, op een verbazingwekkend onafhankelijke manier. Het is een doorgedreven literaire studie van de belevenissen die de grondleggers van de DDR hebben gevormd.

Er is een detail dat alle ‘Wendezeiten’ doorloopt: de Goethe-editie van de familie in 20 delen. In de pogrom, wanneer de grootvader wordt vermoord in Brody, is ook de rug van deel 9 van dit nummer beschadigd. Maar als bewijs van een burgerlijk gecultiveerd, een humanistisch alternatief, spookt deze Goethe-editie door alle delen van het boek totdat het, na de dood van de grootmoeder in Auschwitz, landt bij een Weense uitdrager. De nakomeling in het laatste hoofdstuk, na het einde van de DDR, komt de uitgave, zich nergens van bewust, tegen in een nogal vervallen winkel in Wenen en denkt er even over na ze te kopen maar doet het niet. De cirkel sluit niet. Het is een van die blinde vlekken waaraan de geschiedenis zo rijk is – net als dit veelzijdige boek van Jenny Erpenbeck.

Dit boek is geen lichte lectuur wel een diepgravende reflectie op leven, dood en de rol van het toeval, gevat in een eigenzinnige maar briljante structuur en taal. Het werd in 2015 bekroond met de Europese Literatuurprijs.