Een handvol sneeuw – Jenny Erpenbeck

Een hele eeuw pijn dwarrelt door deze Duitse roman.

De hoofdpersoon in Aller Tage Abend, vertaald naar het Nederlands door Elly Schippers als Een handvol sneeuw, Van Gennep, 2015 is geboren in 1902 in het Galicische Brody en sterft in 1990 als een zeer gerenommeerde en veelvuldig onderscheiden DDR-schrijfster in een verpleeghuis in Oost-Berlijn. Maar alles had anders kunnen zijn. Dat het verhaal, een andere loop had kunnen nemen, dat alles vaak alleen maar afhangt van toeval, dat je nergens op kunt vertrouwen, deze verschillende mogelijkheden worden door Jenny Erpenbeck radicaal doordacht en uitgespeeld. De vraag naar de rol en kansen van het individu staat in de schijnwerpers en de roman wil geen expliciet antwoord geven.

De roman bestaat uit vijf boeken die op zichzelf staan en volledig zijn afgewerkt, omdat de hoofdpersoon telkens sterft. Desondanks zijn de boeken organisch met elkaar verbonden want de dood is slechts een van de vele mogelijkheden; een onverwachte wending in de geschiedenis – Jenny Erpenbeck noemt deze momenten “intermezzi” – bewerkstelligt de ontsnapping van de heldin uit de dood in het volgende boek waarin ze als ‘nieuw’ de twintigste eeuw tegemoet treedt.

Op basis van haar familielegenden – het gaat allemaal over ervaringswerelden uit het Oost-Europees jodendom, nazi-dictatuur, ballingschap, communistische overtuigingen, stalinistische willekeur en de desillusie van de DDR – bouwt de auteur fictieve, experimentele werelden op. In de intermezzi herkent de met de DDR- literatuur vertrouwde lezer de biografie van de DDR-schrijster Hedda Zinner, de grootmoeder van Jenny Erpenbeck.

Namen verschijnen nauwelijks in deze roman. Op het eerste gezicht zijn de figuren slechts types, maar er ontvouwt zich voor elk geleidelijk aan toch een zeer eigen leven. Dat de dochter binnenkort moeder en grootmoeder kan worden, dat de rollen voortdurend kunnen veranderen binnen de tijd en in een leven, spreekt voor die keuze van naamloosheid. En het lijkt een sarcastische laatste tremolo, als in het laatste hoofdstuk, op de laatste avond van alle dagen, in het rust- en verzorgingstehuis in 1990, de 90-jarige protagoniste plotseling een naam heeft, gewoon “Hoffmann”.

De taal van Jenny Erpenbeck komt overeen met de verfijnde, precies geconstrueerde vorm. Ze kent geen franjes, geen versieringen, geen psychologische uitweidingen, maar zet in op echo, op weerklank. “Komt het op elk woord aan?” – deze zin is leidmotief in sommige centrale delen van het boek. Hij beschrijft de esthetiek van een op elk woord bedachte auteur, maar hij legt ook de concrete gevaren bloot die een verkeerd woord kan hebben in historisch verwarrende situaties. De geschiedenis overspoelt het individu als een Moloch – Jenny Erpenbeck varieert deze historische fantasie, die allesoverheersend werd, vooral in het DDR-drama, op een verbazingwekkend onafhankelijke manier. Het is een doorgedreven literaire studie van de belevenissen die de grondleggers van de DDR hebben gevormd.

Er is een detail dat alle ‘Wendezeiten’ doorloopt: de Goethe-editie van de familie in 20 delen. In de pogrom, wanneer de grootvader wordt vermoord in Brody, is ook de rug van deel 9 van dit nummer beschadigd. Maar als bewijs van een burgerlijk gecultiveerd, een humanistisch alternatief, spookt deze Goethe-editie door alle delen van het boek totdat het, na de dood van de grootmoeder in Auschwitz, landt bij een Weense uitdrager. De nakomeling in het laatste hoofdstuk, na het einde van de DDR, komt de uitgave, zich nergens van bewust, tegen in een nogal vervallen winkel in Wenen en denkt er even over na ze te kopen maar doet het niet. De cirkel sluit niet. Het is een van die blinde vlekken waaraan de geschiedenis zo rijk is – net als dit veelzijdige boek van Jenny Erpenbeck.

Dit boek is geen lichte lectuur wel een diepgravende reflectie op leven, dood en de rol van het toeval, gevat in een eigenzinnige maar briljante structuur en taal. Het werd in 2015 bekroond met de Europese Literatuurprijs.

Auteur: Blauwkruikje

Nature, fiction, theater, poetry, philosophy and art lover. Master of Germanic Philology - KULeuven - Belgium. Photo: Ostend (B) - Japanese Deep Sea Garden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.

%d bloggers liken dit: