EUROPALIA – Ancestors & Rituals – Bozar – Brussels*****

Bij Indonesië denken Europeanen vaak louter aan rijsttafels, pindasaus en Balinese stranden – een exotische en gelimiteerde visie. Vanuit zijn missie om via de kunst bij te dragen aan een breder en dieper wederzijds begrip biedt EUROPALIA INDONESIA nieuwe perspectieven op het gastland – maar ook op onszelf. Dankzij residenties van Indonesische kunstenaars in Europa en vice versa kwam een onderling verrijkende artistieke dialoog tussen beide culturen tot stand.

afbeelding: Peter Fitzgerald

Indonesië is een immense archipel van meer dan 13 000 eilanden, die zich uitstrekken over maar liefst 5 000 kilometer van oost naar west. Er zijn ongeveer 255 miljoen inwoners, 300 etnische groepen en meer dan 700 talen. Dat zegt al iets over de diversiteit van het land en de culturen waaruit het bestaat.

Toch hebben bijna al deze culturen een gemene deler, namelijk het belang dat ze hechten aan de voorouders. Van Sumatra tot Papoea, over Java, Borneo, Sulawesi, de Kleine Soenda-eilanden en de Molukken: de voorouders speelden – en spelen vaak nog – een vooraanstaande rol in Indonesië. De Toraja’s die hun doden opgraven om ze op te maken en te vieren, de indrukwekkende Ana Deo-voorouderbeelden die de
dorpelingen van Flores beschermen.

De voorouders, die biologisch of mythisch kunnen zijn, zijn nauw verbonden met het verleden, het heden en de toekomst. Ze vervullen daarbij drie cruciale functies. Ten eerste zijn ze een directe link tussen de Indonesiërs en hun verleden, waardoor de levenden hun plaats in de stamboom kunnen krijgen en hun status en sociale positie bepalen. Vervolgens garanderen de voorouders het evenwicht in de samenleving en verzekeren ze door hun steun en bescherming een harmonieus heden. Tot slot zijn ze een bron van vruchtbaarheid en zorgen ze voor de toekomst en het voortbestaan van de volkeren en hun culturen.

Status: houten sculptuur die in het midden van het huis werd gezet en verwees naar een verre voorouder van de familie in wiens kracht en hulp men geloofde.

De uitwisselingen met andere culturen en religies hebben in de loop van de millennia grote invloed uitgeoefend op de kunsten, op de identiteitsbeleving en op de manier waarop de Indonesiërs naar eigen land kijken. De meeste culturen van de archipel hebben hun roots in de Austronesische cultuur, die nomadenvolkeren meer dan 5 000 jaar geleden uit Taiwan meebrachten. Verder zien we ook de invloed van de schitterende Dong Son-cultuur van het noorden van Vietnam, bekend om hun meesterlijke bronzen artefacten.

Bronzen rituele trommel met kikkers. Kikkers zorgden voor regen, regen was nodig om de rijst te doen groeien. Rond de trommel werd daartoe gemusiceerd, gezongen en gedanst.

Vaak ligt de handel aan de basis van deze uitwisselingen. In de 5de en 6deeeuw introduceerden Indiase kooplui, monniken en heen en weer reizende studenten het boeddhisme en het hindoeïsme op Sumatra en Java. De bekende tempels Borobudur en Prambanan tonen aan dat deze twee religies snel aan belang wonnen op het Indonesische grondgebied. Het is ook de handel die de eerste bezoekers uit China en het Midden-Oosten (vanaf de 7de eeuw) meebracht. Via het Midden-Oosten kwam de islam naar Indonesië, die vanaf de 13de eeuw op Java en Sumatra een enorme bloei kende. Nog later kwamen de Portugese kolonisten, gevolgd door de Nederlanders, op zoek naar kostbare specerijen. Zij legden respectievelijk het katholicisme en het protestantisme op.

Godin van wijsheid en perfectie – boeddhistische en hindoeïstische invloed

Al deze culturen gaven vorm aan de relatie van de Indonesiërs met hun voorouders. Ze verrijkten de vooroudercultus met eigen accenten of probeerden hen net te vernietigen, zoals gebeurde met de Nederlandse kolonisatie. Ook de vooroudercultus zelf drong binnen in de verschillende nieuwe culturen en religies. Zo ontdekken we in Indonesië hindoeïstische en boeddhistische objecten en verhalen die de belangrijke rol van de voorouders illustreren, evenals een gemengde islam, die openstaat voor de eerder bestaande voorouderlijke culturen.

Tot slot wordt er in de tentoonstelling een uitgebreid luik aan de verbazingwekkende dodenrituelen gewijd. Ze bestaan vaak uit verschillende fasen en meerjarige cycli die een overledene toelaten om voorouder te worden. De achtergeblevenen sparen kosten noch moeite om hem of haar naar de bovenwereld te begeleiden en zo ook het evenwicht en de harmonie in de gemeenschap te bewaren.

Gebatikt doek dat toont hoe voorouders mee in de prauw gaan ter bescherming.

160 archeologische en etnografische schatten werden grotendeels uitgeleend door het Nationaal Museum van Indonesië en werden voor de eerste keer in Europa tentoongesteld. Maar ook musea uit heel Indonesië nemen deel, net als een aantal Europese musea en privécollecties. Audiovisueel materiaal, tekeningen en schilderijen contextualiseren en actualiseren het geheel.

In de tentoonstelling organiseert Barbara Raes op geregelde tijdstippen ook een aantal workshops en bevraagt zij – samen met een reeks kunstenaars – de bezoekers over hun relatie met voorouders en rituelen.

Nog tot 14 januari 2018 – BOZAR – Ravensteinstraat 23 – B-1000 BRUSSEL

Advertenties

Ancestors – Laurence Vielle

Zeg eens,
is er een dode aan wie je soms denkt?
komt hij bij je bezoeken?
praat je zo nu en dan met hem?
ken je de naam van je voorouders nog?
voel je je met ze verbonden?
is er een gestorvene die jou in het bijzonder bewoont?
is een deel van je met hem gestorven?
graaf je hem soms op?
zing je een lied voor hem?
bid je?
dank je hem?
tooi je hem met zijn mooiste gewaden?
welk offer breng je hem?
richt je een altaartje voor hem op?
wat leg je op dat altaar neer?
waar staat dat altaar?
stof je een foto af?
zoek je naar een lijst om hem in te lijsten?
praten jullie met elkaar in je dromen?
vind je een bijzonder ritueel uit om zijn leven te eren
wat helpt je te leven met de afwezigheid van de levende die je hebt liefgehad?
bewaar je nog een paar zaken van hem die vroeger leefde?
waar bewaar je die?
schenk je hem je tranen?
wat doet je lachen als je aan hem denkt?
probeer je zijn geur terug te vinden?
denk je aan hem op een bepaalde dag in het jaar?
zonder je je af om aan hem te denken?
ken je nog een zin die hij je zei?
een zin die je weer kracht geeft?
wat geeft je kracht als je aan hem denkt?
welk gebaar maak je om hem te groeten?
welke plek kies je uit om met hem te praten?
wil je alles uitgommen alles uitwissen af en toe?
soms lijkt het moeilijk verder te gaan als de afwezigheid onderhuids nog schrijnt.
ben je liever alleen als je hem weer wilt vinden of deel je dat moment met anderen?
houd je halt en drink je een glas water, een glas wijn? rook je een sigaret?
schrijf je hem een brief die je midden in een bos verbrandt?
welke boom lijkt op hem? sla je je armen eromheen?
leg je bloemblaadjes neer op een weg waar je met hem liep?
bewaar je de woorden die hij je schreef tussen de bladzijden van een oud boek?
zoek je naar wolken die de vorm van zijn gezicht aannemen?
voel je zijn aanwezigheid nog in je lichaam?
hoor je vanbinnen nog steeds zijn stem zijn lach?
loop je in de schaduw of in de zon?
zet je je raam open om de lucht op je huid te voelen?
blijf je soms lang roerloos liggen, omdat de afwezigheid zo pijnlijk is?
hoe wen je aan de afwezigheid?
geeft de gestorvene je soms vleugels?
zing het lied
maak het gebaar
denk aan het voorwerp
richt het altaar op
wees dankbaar en koester de tijd die je samen doorbracht
stilte
de leegte is niet leeg
we weten dat ja toch?
geloof jij dat de leegte de plek is waar alles kan?
houden van een dode is misschien
de kunst om de leegte te bewonen
gebaren uit te vinden die ons
in dankbaarheid
verbinden ons de levenden
om vol liefde te houden van de mensen om ons heen
in te zien hoe heerlijk het is in de wereld te staan en de warmte van wie leeft te voelen
de wegen te bewandelen
te kijken hoe de vleugelvruchtjes van esdoorns vliegen in de lucht
neem de tijd om je dode te eren, zo breng je hulde aan het leven

 

Voor deze tekst trad Vielle in de voetsporen van Indonesische voorvaderen en liet ze zich inspireren door de rituelen van het land. Voor editie 2017-2018 van het tweejaarlijkse Kunstenfestival EUROPALIA gewijd aan Indonesië, werd Laurence Vielle uitgenodigd voor een ontmoeting met lokale schrijvers en dichters in Makassar, de hoofdstad van de Indonesische provincie Zuid-Celebes. Ze leerde er de rituelen rond voorouders kennen van verschillende stammen die leven op het eiland. Het gedicht ‘Ancestors’ is de vrucht van haar ontmoetingen tijdens deze reis die plaatsvond in juli 2017.

Voor de originele Franse tekst en de Duitse vertaling: www.poetenational.be / www.nationalerdichter.be

 

Door de lens van de bezetter. Vlaams Brabants Erfgoed op Duitse negatieven 1914 -1918

Op een zondag in oktober fietste ik nog even naar Tildonk. Er vond een gezellige Belevingsmarkt en Oogstfeest plaats vol ambiance. De bezoeker kon er een kijkje gaan nemen in de Nieuwe Kloostertuin, een samentuin in een uniek kader in hartje Tildonk en proeven van allerlei lekkere streekproducten.

Mechelsestraat in Leuven toen en nu.

In de kloostertuin van het Ursulineninstituut werden echter ook foto’s tentoongesteld afkomstig van de Duitse negatieven uit het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK). Tijdens de twee laatste jaren van de Eerste Wereldoorlog reisde een team van ongeveer dertig Duitse kunsthistorici, fotografen en architecten doorheen het hele land om de belangrijkste monumenten op Belgische bodem te fotograferen. Zij realiseerden meer dan 10.000 opnames van Belgische kerken, begijnhoven, kastelen, herenwoningen, publieke monumenten, interieurs en kunstwerken. Tien jaar na het einde van de oorlog konden de originele fotografische negatieven – allemaal op glasplaten – aangekocht worden door de Belgische Staat. Sindsdien worden de ‘Duitse negatieven’ beheerd, bewaard en ontsloten door het KIK in Brussel.

Dat de tentoonstelling op deze historische site werd gepland, heeft natuurlijk te maken met de aanwezigheid van het Belevingscentrum ’14 -’18 in het kloosterpand. Aan de kerk vertrekt overigens ook een mooie wandeling die dwars door de tuin en langs het kanaal Leuven-Dijle voert nl. De Lipsewandeling

Fototentoonstelling nog tot en met 11 november 2017.

Meer info: Belevingscentrum ’14 -’18