EUROPALIA – Ancestors & Rituals – Bozar – Brussels*****

Bij Indonesië denken Europeanen vaak louter aan rijsttafels, pindasaus en Balinese stranden – een exotische en gelimiteerde visie. Vanuit zijn missie om via de kunst bij te dragen aan een breder en dieper wederzijds begrip biedt EUROPALIA INDONESIA nieuwe perspectieven op het gastland – maar ook op onszelf. Dankzij residenties van Indonesische kunstenaars in Europa en vice versa kwam een onderling verrijkende artistieke dialoog tussen beide culturen tot stand.

afbeelding: Peter Fitzgerald

Indonesië is een immense archipel van meer dan 13 000 eilanden, die zich uitstrekken over maar liefst 5 000 kilometer van oost naar west. Er zijn ongeveer 255 miljoen inwoners, 300 etnische groepen en meer dan 700 talen. Dat zegt al iets over de diversiteit van het land en de culturen waaruit het bestaat.

Toch hebben bijna al deze culturen een gemene deler, namelijk het belang dat ze hechten aan de voorouders. Van Sumatra tot Papoea, over Java, Borneo, Sulawesi, de Kleine Soenda-eilanden en de Molukken: de voorouders speelden – en spelen vaak nog – een vooraanstaande rol in Indonesië. De Toraja’s die hun doden opgraven om ze op te maken en te vieren, de indrukwekkende Ana Deo-voorouderbeelden die de
dorpelingen van Flores beschermen.

De voorouders, die biologisch of mythisch kunnen zijn, zijn nauw verbonden met het verleden, het heden en de toekomst. Ze vervullen daarbij drie cruciale functies. Ten eerste zijn ze een directe link tussen de Indonesiërs en hun verleden, waardoor de levenden hun plaats in de stamboom kunnen krijgen en hun status en sociale positie bepalen. Vervolgens garanderen de voorouders het evenwicht in de samenleving en verzekeren ze door hun steun en bescherming een harmonieus heden. Tot slot zijn ze een bron van vruchtbaarheid en zorgen ze voor de toekomst en het voortbestaan van de volkeren en hun culturen.

Status: houten sculptuur die in het midden van het huis werd gezet en verwees naar een verre voorouder van de familie in wiens kracht en hulp men geloofde.

De uitwisselingen met andere culturen en religies hebben in de loop van de millennia grote invloed uitgeoefend op de kunsten, op de identiteitsbeleving en op de manier waarop de Indonesiërs naar eigen land kijken. De meeste culturen van de archipel hebben hun roots in de Austronesische cultuur, die nomadenvolkeren meer dan 5 000 jaar geleden uit Taiwan meebrachten. Verder zien we ook de invloed van de schitterende Dong Son-cultuur van het noorden van Vietnam, bekend om hun meesterlijke bronzen artefacten.

Bronzen rituele trommel met kikkers. Kikkers zorgden voor regen, regen was nodig om de rijst te doen groeien. Rond de trommel werd daartoe gemusiceerd, gezongen en gedanst.

Vaak ligt de handel aan de basis van deze uitwisselingen. In de 5de en 6deeeuw introduceerden Indiase kooplui, monniken en heen en weer reizende studenten het boeddhisme en het hindoeïsme op Sumatra en Java. De bekende tempels Borobudur en Prambanan tonen aan dat deze twee religies snel aan belang wonnen op het Indonesische grondgebied. Het is ook de handel die de eerste bezoekers uit China en het Midden-Oosten (vanaf de 7de eeuw) meebracht. Via het Midden-Oosten kwam de islam naar Indonesië, die vanaf de 13de eeuw op Java en Sumatra een enorme bloei kende. Nog later kwamen de Portugese kolonisten, gevolgd door de Nederlanders, op zoek naar kostbare specerijen. Zij legden respectievelijk het katholicisme en het protestantisme op.

Godin van wijsheid en perfectie – boeddhistische en hindoeïstische invloed

Al deze culturen gaven vorm aan de relatie van de Indonesiërs met hun voorouders. Ze verrijkten de vooroudercultus met eigen accenten of probeerden hen net te vernietigen, zoals gebeurde met de Nederlandse kolonisatie. Ook de vooroudercultus zelf drong binnen in de verschillende nieuwe culturen en religies. Zo ontdekken we in Indonesië hindoeïstische en boeddhistische objecten en verhalen die de belangrijke rol van de voorouders illustreren, evenals een gemengde islam, die openstaat voor de eerder bestaande voorouderlijke culturen.

Tot slot wordt er in de tentoonstelling een uitgebreid luik aan de verbazingwekkende dodenrituelen gewijd. Ze bestaan vaak uit verschillende fasen en meerjarige cycli die een overledene toelaten om voorouder te worden. De achtergeblevenen sparen kosten noch moeite om hem of haar naar de bovenwereld te begeleiden en zo ook het evenwicht en de harmonie in de gemeenschap te bewaren.

Gebatikt doek dat toont hoe voorouders mee in de prauw gaan ter bescherming.

160 archeologische en etnografische schatten werden grotendeels uitgeleend door het Nationaal Museum van Indonesië en werden voor de eerste keer in Europa tentoongesteld. Maar ook musea uit heel Indonesië nemen deel, net als een aantal Europese musea en privécollecties. Audiovisueel materiaal, tekeningen en schilderijen contextualiseren en actualiseren het geheel.

In de tentoonstelling organiseert Barbara Raes op geregelde tijdstippen ook een aantal workshops en bevraagt zij – samen met een reeks kunstenaars – de bezoekers over hun relatie met voorouders en rituelen.

Nog tot 14 januari 2018 – BOZAR – Ravensteinstraat 23 – B-1000 BRUSSEL

Advertenties

Kunstroute – Kunstenfestival WATOU 2017 – Recreatieve wandelroute

Voor al wie nog een kijkje wil gaan nemen op het Kunstenfestival Watou (nog tot 3 september) in de Vlaamse Westhoek, het parcours van de kunstroute 2017. En mocht de bezoeker zich de vraag stellen of kunstenaars zich niet meer moeten engageren – nieuwe verbindingen moeten maken – in Watou zit de kunst niet in een ivoren toren: het spanningsveld tussen vrijheid en morele verantwoordelijkheid is er overal voelbaar zonder dat de kunst het besef verliest kunst te zijn.

Klaartje Lambrechts’ werk in Rewound, 2015 is neergezet in een steriele ruimte waarin alleen het genadeloze licht het decor vormt. Zo is de focus op het essentiële onvermijdelijk: de gracieuze assimilaties van menselijke emoties. Haar beeldtaal roept puurheid en kwetsbaarheid op maar ze zit verborgen onder een gelaagdheid die versterkt wordt door het lichtspel, gestileerd in een esthetische compositie. Alsof terugkijkend in het verleden alsnog de controle wordt gezocht.

 

TAZ# een namiddag cultuur aan zee

Theater aan zee (TAZ# 27/7 – 5/8), Editie 21, kijkt vooruit, met respect voor het verleden. TAZ# maakt zich klaar voor de toekomst. Het wordt geen breuk met het verleden. Er worden accenten verlegd en enkele stevige inhoudelijke lijnen uitgezet. TAZ# is geen themafestival maar biedt een mooi, ruim en divers programma waarvan Dirk Pauwels de ‘inspirator’ en curator is. Daarmee werd iemand binnengehaald die sociaal gevoelig is en artistiek vooruitblikkend. Passend dus bij de visie van TAZ#.

De cultuurkans die TAZ# en KNACK-magazine haar lezers deze zomer bood, maakte deel uit van de omarmende, warme en verzorgende gemeenschap waar het festival de instigator van wenst te zijn.

De KNACK-namiddag ging, na de ontvangst in café Koer, van start met de fantastische voorstelling in CC De Grote Post van het stuk Montaigne, een monoloog. Een tekst van filosoof en schrijver Alexander Roose, auteur van De vrolijke wijsheid. Zoeken, denken en leven met Michel de Montaigne, uitgeverij Polisen grandioos gebracht door Koen De Sutter. Samen met zijn zoon Cesar, zelf muzikant en schrijver van de muziek.

Koen De Sutter en zoon Cesar in Montaigne, een monoloog – CC De Grote Post

Michel de Montaigne schreef niet voor ons. Hij begon zijn gedachten te noteren om greep te krijgen op zichzelf. Zijn Essays behoren tot de boeiendste filosofische teksten ooit. Montaigne leefde in een tijdperk van wetenschappelijke omwentelingen, godsdienstoorlogen en politieke instabiliteit. Zijn ‘probeersels’ zijn een therapie, een zelfportret en een publieke bekentenis. De gentleman-filosoof dialogeert met filosofen uit de oudheid – stoïcijnen, sceptici, epicuristen – voor wie filosofie altijd meer was dan een theorie. Want moedig en waarachtig leven, dat wil Montaigne.- achterflap van het boek

Montaigne, een monoloog – “de geest die [in crisismomententen] te keer gaat als een op hol geslagen paard”
In een interview voor de website Filosofie zegt Koen De Sutter: ’Montaigne leert mij nederig te zijn.’  En Tinneke Beeckman, filosofe, columniste en vrouw van Alexander Roose, verzamelde op haar website een reeks recensies van het stuk.

Na de voorstelling kregen de KNACK-abonnees de kans om in Mu.ZEE de tentoonstellingen Het museum van de eigenzin of Frans Masereel en hedendaagse kunst: verzet in beelden  te gaan bezoeken.

La famille en lecture – Frans Masereel voor de Wereldtentoonstelling in Parijs, 1937

Tussendoor zorgde de KNACK-foodtruck voor een hartige hap en konden we met een digitale consumptiepas van een drankje genieten. Een fijne namiddag en avond die ik afsloot met een wandeling op de Albert-I promenade.

Albert I – promenade – Oostende