Die Herrlichkeit des Lebens – De heerlijkheid van het leven – Michaël Kumpfmüller****

In De zus van Freud wierp Goce Smilevski een heel nieuwe blik op Sigmund Freud. Het vergt behoorlijk wat research en durf om dergelijke bekende figuren voor een roman te gebruiken. De waarheid geweld aandoen, stoot in dit geval snel op kennerskritiek of op de commentaar dat je wat wil meedrijven op de roem en het succes van je historisch personage. In geen van beide mogelijke valkuilen trapte Smilevski en ook Michaël Kumpfmüller verbaast in dit opzicht met zijn roman over het laatste levensjaar van Franz Kafka, Die Herrlichkeit des Lebens voor uitgeverij Van Gennep vertaald door Hans Driessen, Marion Hardoar als De heerlijkheid van het leven.

Hoewel dit laatste levensjaar voor Franz Kafka (hij overleed in Klosterneuburg-Kierling (Oostenrijk) op 3 juni 1924) objectief gezien helemaal niet zo heerlijk moet geweest zijn – hij leed immers aan laryngale tuberculose – haalt Kumpfmüller zijn inspiratie voor de titel van zijn roman uit één van  Kafka’s dagboeken: ‘Het is heel goed denkbaar dat de heerlijkheid van het leven in al haar rijkdom voor iedereen en altijd klaarligt, maar versluierd, in de diepte, onzichtbaar, heel ver weg. Maar ze ligt daar, niet vijandig, niet onwillig, niet doof. Als je haar met de juiste woorden roept, bij de juiste naam, dan komt ze. Dat is het wezen van de magie, die niet handelt, maar roept.’- Franz Kafka, Tagebücher, 1921

Als een self-fulfilling prophecy voltrekt zich die ‘heerlijkheid’ in Kafka’s laatste levensjaar wanneer hij op vakantie bij zijn zus Elli aan de Oostzee in Müritz, Dora Diamant ontmoet een Oost-Jodin. Kafka is dan al wegens zijn aandoening met pensioen.Tussen beiden ontstaat een liefdesrelatie die langzaam in intensiteit toeneemt en zowel zijn ziekte als de voedselschaarste, als de  hyperinflatie, als de jodenhaat in het Berlijn van 1923, als de ouderlijke betutteling (Kafka was veertig) trotseert. Maar uiteindelijk voert zijn ziekte  hem terug naar Praag en naar drie verschillende sanatoria in Oostenrijk-Hongarije. Dora reist hem na en wijkt geen ogenblik van zijn zijde.

‘Dem Buch gelingt somit ein äußerst seltener Spagat. Es ist hervorragend recherchiert und zugleich sehr einfühlsam geschrieben, so dass der Leser tatsächlich das Paar Kafka/Diamant kennenzulernen glaubt. Sicherlich, Kumpfmüllers Kafka ist eine fiktive Figur, doch das ist der Kafka aus den Tagebüchern und Briefen bisweilen auch. Vielleicht ist es gerade diese Spannung zwischen Realität und Fiktion, die Die Herrlichkeit des Lebens trotz der Allgegenwärtigkeit des Todes so herrlich lebendig wirken lässt; »man muß nicht alles für wahr halten, man muß es nur für notwendig halten«, heißt es schließlich schon im Proceß.’   – Wilko Steffens, Deutsche Kafka-Gesellschaft

Een mooie, terughoudende en gevoelvolle liefdesgeschiedenis die de juiste toon vat en getuigt van authentieke altruïstische zelfopoffering en beheerste bestaansdrift.  

Irrational Man: ‘Anxiety is the dizziness of freedom’ (Kierkegaard) – Woody Allen – Cinema Galeries***

 

Met Knack Club filmtickets naar Irrational Man (Woody Allen) in de kleine Cinema Galeries van de Koninginnegalerij in Brussel. Een leuke verrassing! Vooraf de synopsis gelezen en benieuwd wat de weldra 80-jarige Woody Allen van zijn 46ste film terecht bracht.

Professor in de filosofie Abe Lucas (Joaquin Phoenix) is een emotioneel verwoest man die alle vreugde in zijn leven heeft verloren. Kort na zijn aanstelling aan een fictieve universiteit van een kleine stad op Rhode Island, begint hij een relatie met één van zijn collega’s om zijn rampzalig huwelijk te vergeten. Zijn beste studente, Jill Pollard (Emma Stone) is gefascineerd door Abe’s exotische verleden en zijn getormenteerde ziel. Hoewel ze hem meermaals haar liefde verklaart, blijft hij haar avances afwijzen. Wanneer ze toevallig gedurende een diner het gesprek aan een naburige tafel opvangen, kunnen Jill en Abe het afgeluisterde gesprek niet loslaten. Abe besluit een cruciale en existentiële beslissing te nemen die ervoor zorgt dat hij weer van zijn leven kan genieten. Zijn keuze zet echter ook enkele gebeurtenissen in gang die onomkeerbaar blijken te zijn.

De recensenten zijn erg verdeeld over de prent:

Voor mij draait de film om het morele experiment van de docent, maar het perspectief ligt daar maar zo nu en dan. De studente is de ware protagonist. Het is jammer dat Allen ervoor kiest om de hoofdpersoon te verlaten juist op het moment dat het ertoe doet, na de existentiële handeling die Lucas’ leven en levensvisie verandert. De prima acteurs verworden tot pionnen, eerst in een stuurloze aaneenschakeling van nauwelijks boeiende scènes en vervolgens in dienst van een plotgedreven thriller. Hoewel het tweede deel interessanter is dan het eerste deel, is de film ook als thriller niet bevredigend. De film kent nauwelijks spanning en de verwachtingen worden niet ingelost. Maar ook de humor is er vrijwel totaal uit verdwenen. Irrational Man is als tragedie niet geslaagd en ook als relationeel drama komt hij niet uit de verf. Voor een echt ethisch onderzoek is de film te onevenwichtig en oppervlakkig.  –  Filmtotaal **

De film, die van komedie in filosofisch getint drama verandert, toont de mens als een irrationeel wezen dat denkt dat hij zich door zijn ratio laat leiden, maar dat lijdt aan zelfbegoocheling en morele zelfoverschatting. Een aanrader voor iedereen die meent te weten wat goed is voor de mensheid. – Het Parool****

‘Irrational Man’ proeft dus niet altijd even vers, maar eenmaal het verhaal in een hogere versnelling schiet, grijpt het je wel stevig bij de lurven. – Cobra ***

irrational manThe poster shot which shows a silhouette of Gabe standing on a rock over looking water and bathed in a wedge of blinding sunlight brilliantly captures the helplessness and solitude of the human creature. – The Huffington Post

Woody Allen zal nooit meer het niveau bereiken van zijn gouden jaren, maar zijn films blijven tot het kruim horen van wat je dezer dagen in de cinema te zien krijgt. – De Standaard

Zijn nieuwste film heet Irrational Man, en volgens De Wet van Woody Allen zou dat dus een klapper moeten zijn. En ja – deze studie naar filosofie en moraliteit behoort ongetwijfeld tot het A-werk, sluit aan bij Crimes and Misdemeanors (1989) en Match Point (2005). Met dit verschil dat het ditmaal een gitzwarte comedy betreft. – Elsevier

Woody Allen’s Irrational Man is another of the amiable but forgettable and underpowered jeux d’esprit that he produces with an almost somnambulist consistency and persistence. It’s a tongue-in-cheek mystery which is neither quite scary and serious enough to be suspenseful, nor witty or ironic enough to count as a comedy. – The Guardian **

Even Allen’s remarkable knack for picking appropriate music has deserted him. Ramsey Lewis’ ambling jazz take on “The In Crowd,” a song none of these characters would be likely to know or enjoy, drones throughout the score. – The Charlotte Observer *

De vertelstem van deze nihilistische prof en impotente vrouwenjager die constant aforismen ventileert, wordt becommentarieerd door die van zijn alerte studente, ontwapenend vertolkt door de nieuwe Allenmuze: Emma Stone. The ‘In’ Crowd van Billy Page dient als leidmotief en zoals altijd bij Allen komen de grote levensvragen aan bod en speelt het fatum een belangrijke rol. Eigenlijk is de film een illustratie van het feit dat het juiste verjaardagsgeschenk je leven kan redden. – Filmmagie ***

Vrouwen en kinderen eerst – Peter Terrin****

Vrouwen en kinderen eerst - Peter TerrinNa ‘Blanco’ (2003) las ik Peter Terrins volgende roman ‘Vrouwen en kinderen eerst’ (2004).  En deze tweede roman deed iets heel anders met me als de eerste. Waar ik bij de eerste roman in een paar leesbeurten doorheen het verhaal was, bleek dat deze keer niet zo best te lukken. Herhaaldelijk moest ik passages herlezen. Je wordt in een vervreemdende fictieve wereld gedropt. Een wereld zonder duidelijke identiteit. Een industriële site. Maar waar? De personages Karsten, Johan, Jean-Marc, Philippe en Antonio, zonder familienaam, zijn vreemden voor elkaar en spreken, behalve de eerste twee, geen gemeenschappelijke taal. Ze moeten een productieband in een failliete tegelfabriek ontmantelen en zijn gelogeerd in een oud, goedkoop hotel met een bizarre hotelbaas Harold. Er is ook een bizar en berooid dorp dat mijn- en fabriekssluiting heeft moeten doorstaan. Verder een schriel hotelkamermeisje dat ongevraagd haar diensten aanbiedt aan Karsten, de jonge meertalige leider van het ontmantelingsteam. Hij heeft een opdracht: volgens een in stapels dossiers gestipuleerd contract de productieband in de tegelfabriek binnen eenentwintig dagen ontmantelen.

Je merkt het, het onbepaalde lidwoord is hier zeer op zijn plaats: een groep mannen op een industriële site ergens in een bergvallei, logerend in een verlaten hotel met een bizarre hotelbaas en een eigenaardig kamermeisje. Een jonge teamverantwoordelijke met een opdracht. Een groep dorpelingen. Het zouden de dramatis personae kunnen zijn van een existentialistisch theaterstuk. De personages zijn gereduceerd tot hun essentie en  verrichten elke dag dezelfde mechanische handelingen: opstaan, ontbijten, naar de fabriek rijden in de vallei, de werktuigen bedienen om te ontmantelen, schaften, avondmaal gebruiken, opfrissen en pintje gaan drinken in het dorpscafé. Alleen Karsten staat erbuiten. Hij worstelt zich door de dossiers en door zijn ‘captainopdracht’. De verteller schaart zich achter hem en de visie die de lezer op de gebeurtenissen krijgt, is er één van ontstellende vervreemding. Zijn werknemers hebben ondanks hun taalbarrière beter contact met elkaar en de dorpelingen dan hij. Die vervreemding is op het einde van de roman beangstigend fysiek.

Het feit dat het verhaal zich afspeelt tegen een industrieel decor:  mijnschacht,  terrils, zandsilo, fabriekshal met productieband, brandoven, heftrucks, pallets, brugkraan, pneumatische sleutels en hamers, lasbranders enz., maakt dat de lezer  geconfronteerd wordt met een mechanische wereld en de economische realiteit van recessie en crisis. Deze wereld bestuurd door een leider die op cruciale momenten in een comfortabele zetel achter een kamerbreed kersenhouten bureau indommelt, wordt draaiend gehouden door een ingenieur en zijn assistent, een monteur en een constructeur. Om de deadline van de ontmanteling te halen worden finaal ook de werkloze dorpelingen ingeschakeld. Karsten is echter vervreemd van zijn basis, denkt dat hij voor de buitenwereld verborgen kan houden wat het daglicht niet verdraagt maar zet uiteindelijk zichzelf buiten spel. Alle werkzaamheden tijdig en volgens het boekje uitgevoerd, plaatsen Karsten – bijna elk hoofdstuk begint met zijn naam – in het centrum van de handeling. Er is die ene gangdeur die met geen sleutel te openen viel,  maar die met een eenvoudige draai aan de deurknop de laatste ruimte ontsluit. “Hij kreeg de indruk zich in de kern van de fabriek te begeven.”  “Maar hij voelde schroom, het donker was hier intiem,  het scheen hem oneerbiedig te zoeken op de tast. Zijdelings zag hij het schimmig plasje, dat bijna was opgedroogd; de dag trok zich vlug uit de gang terug.“ Zijn opdracht is volbracht : ” Alle in artikel 13 genoemde documenten,” mompelde hij opgewonden, “ter plaatse onderwerpen aan grondig onderzoek,met het oogmerk een optimaal beheer van onderhavig goed na afloop van de voorgeschreven termijn.”

De schapen die in deze roman opduiken, reële of uit steenkool gehouwen souvenirtjes, krijgen een symbolische betekenis: deemoedige volgzaamheid en behoefte aan leiderschap en bescherming. De opdracht wordt perfect afgewerkt in Karstens geval maar van onbesproken gedrag is hij niet. Juist die zwakheid lijkt hem de das om te doen. Hij is zo vol van zijn opdracht en de uitvoering van de werkzaamheden dat hij elk contact met de buitenwereld heeft verloren. Hij negeert de signalen van deze vervreemding en ontkent de realiteit van zijn situatie: een in het duister tastende gevangene.Wanneer je met grote ogen in het donker naar het ruisen van je eigen bloed staat te luisteren, ben je in de greep van een diepe existentiële angst.

Waarom dan ‘Vrouwen en kinderen eerst’? Er zijn geen vrouwen (behalve het kamermeisje) of kinderen in het verhaal te bespeuren tenzij: “Het zeildoek zat als kapjes over de onderdelen, onderaan dichtgesnoerd met touw. Daardoor kwamen ze hem nauwelijks meer voor als wat ze waren, vooral vanwege de vrolijke kleuren. Wat een succes, dacht Karsten hardop, dag eenentwintigen daar staat AT-289 helemaal klaar voor transport.[…]Voor wie hoog op de heuvels deze vallei ontdekt, voor wie geen benul heeft wat onder de kleuren schuilgaat, voor hen bestaan slechts de vormen, dacht hij. Sterk vereenvoudigde dieren uit een kinderboek, of blokken van een onbekend spel voor reusachtige kleuters…”

Dit ontmantelingsspel wordt door wie het resultaat ervan als buitenstaander ontdekt, slechts in zijn kinderlijk vereenvoudigde vormelijkheid waargenomen en niet in zijn ware wezen. Is Karsten en zijn missie een metafoor voor het schrijverschap? Lijkt het alleen maar kinderspel maar laat het schrijfproces de schrijver na gedane arbeid, vervreemd verweesd en vergeten achter? Doordat alles in deze roman van overbodige franje is ontdaan, nodigt hij de lezer uit om  zijn verbeelding maximaal aan te spreken. Dat zint me wel!

%d bloggers liken dit: