Macht en schoonheid. De Arenbergs – M – Museum Leuven*****

Al sinds de 16de eeuw kan de familie Arenberg zich tot de hoge Europese adel rekenen. Vanuit die positie speelde het geslacht op verschillende vlakken een leidersrol in Europa. Met hun enorm grondbezit, uitgekiende huwelijkspolitiek en actieve rol op het slagveld breidden ze hun politieke macht steeds verder uit. De combinatie van hun financiële welstand en passie voor kunst en cultuur resulteerde dan weer in een reeks collecties die zowel qua omvang als kwaliteit ronduit indrukwekkend te noemen zijn. De expo in M brengt topstukken uit die collectie opnieuw samen om het verhaal van de Arenbergs te vertellen.

Prinsen en hertogen

In de eerste zaal (1. G) van de expo kom je terecht in de portrettengalerij van de familie Arenberg, geïnspireerd op de galerij die gasten in de vestibule van het kasteel van Arenberg in Heverlee begroette. Kunst verzamelen en kunstenaars begunstigen was een manier van edelen om zich te onderscheiden. De familie investeerde dan ook royaal in kunst die de status, weelde en vooral de stamboom van de familie vereeuwigde. Ze schuwden daarbij de grote namen niet: het iconische ruiterportret van Albrecht van Arenberg dat je in deze zaal ziet, is van niemand minder dan Anthony van Dyck.

Alle portretten tonen de leden van de familie op hun best: de dames in indrukwekkende gewaden, de heren in harnas, met sjerpen, strikken en linten. Aan bravoure en panache geen gebrek. Familieportretten moeten getuigen van een geslaagde voorplanting en dynastieke samenhang. Het voorbeeld bij uitstek is hier dat van Karel van Arenberg (1550 – 1616) en Anna van Croÿ (1564 – 1635) met vijf van hun twaalf kinderen.

Karel van Arenberg (1550 – 1616) en Anna van Croÿ (1564 – 1635) met vijf van hun twaalf kinderen.

Maar niet enkel portretten moesten de status van het huis uitdragen. Op de tafel in het midden van de zaal liggen de ware kroonjuwelen van de familie: de oorkonden met de verheffing tot rijksvorst (1576) en tot hertog (1644). Ze vormen de ultieme legitimatie van hun macht. Verder getuigen een brief van keizerin Maria Theresia en een hoge onderscheiding van Napoleon van de band van de familie met de hoogste kringen van de Europese aristocratie.

Rijke en ondernemende landadel (zaal 1.H)

De familie Arenberg was lange tijd een schoolvoorbeeld van de machtige Europese landadel. Naast bezittingen in de Nederlanden en de Duitse landen, verwierven ze landgoederen in Frankrijk, Oostenrijk, Bohemen en Italië. De familie verplaatste zich dan ook met een verbazend gemak door Europa. Toch bleef er altijd een sterke verbondenheid met de Nederlanden. Daarvan getuigt de Driestedensalon in het Arenbergkasteel in Heverlee, waar drie adembenemende gezichten op Brussel, Antwerpen en Asterdam prijken. De panorama’s zijn nu zij aan zij te zien in de expo in M.

Driestedensalon v.l.n.r .Antwerpen, Amsterdam, Brussel

Zoals het de ‘oude’ adel betaamde, leefden de Arenbergs van hun land. Dat in tegenstelling tot de derde stand en de nouveaux riches, voor wie het wel geoorloofd was geld te verdienen met bankzaken en koophandel. Voor de Arenbergs kwamen de inkomsten uit landbouw, mijnbouw en bosbouw. Zo werd de familie puissant rijk toen in de 19de eeuw in hun nieuwe domeinen op de rechteroever van de Rijn – in wat we nu het Ruhrgebied noemen – steenkool gevonden werd. In de 19de eeuw waren ze de kampioenen van het grootgrondbezit in België. De Franse tak van de familie lag rond dezelfde periode mee aan de basis van Compagnie de Suez, de maatschappij die het Suezkanaal mee heeft aangelegd, en die later uitgroeide tot een van de belangrijkste spelers op de energiemarkt.

Huwelijkspolitiek

Om hun territorium uit te breiden, voerden de Arenbergs een strategische huwelijkspolitiek. De erfgoederen die de Arenbergs dankzij Anna van Croÿ verwierven, maakten hen in één klap tot de belangrijkste adellijke grootgrondbezitters van de Habsburgse Nederlanden. Met die erfenis verwierven ze ook de titel van hertog van Aarschot, die door keizer Karel aan Croÿ was verleend. Het aanzien van het geslacht en de identificatie met de Habsburgse zaak leidden tot een almaar internationalere huwelijkspolitiek. Steeds vaker verrijkten de namen van andere rijksvorsten en van Spaanse, Italiaanse of Oostenrijkse aristocraten de stamboom van Arenberg.

Veldheren

Maar nieuw land veroveren ging lang niet altijd via strategische huwelijken. Boven alles waren de Arenbergs namelijk actief op het slagveld. Als doorgewinterde legeraanvoerders waren ze betrokken bij zowat elk gewapend conflict in Europa tussen de 16de en het begin van de 19de eeuw. Ze vochten veelal in dienst van Habsburg: De Habsburgse dynastie deed in de 16de tot 18de eeuw voortdurend een beroep op de graven en hertogen van Arenberg, zowel op politiek, militair als diplomatiek vlak. Ze droegen trots de titels van admiraal van de Vlaamse vloot, kapitein-generaal van Henegouwen, veldmaarschalk van de keizerlijke troepen.

De actieve rol van de mannelijke Arenbergs op het slagveld bleef niet zonder gevolgen. Het betekende dat hun echtgenotes achterbleven om de zakelijke belangen van de familie te behartigen. Bij die veldslagen lieten de mannelijke telgen van het geslacht trouwens niet zelden het leven. Het beheer van de landgoederen door de vrouwen was in die gevallen geen tijdelijke zaak. Wanneer een echtgenoot niet terugkeerde van het slagveld, diende de weduwe, de douairière, het bewind te voeren over kinderen en goederen. We kunnen gerust stellen dat de vrouwen van de familie Arenberg op die manier vaak uitgroeiden tot erg machtige dames. Zo zou Margaretha van der Mark, gravin van Arenberg, haar man, die sneuvelde aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog (1568), nog drie decennia overleven.

Diplomaten

De mannelijke Arenbergs die wel enkele veldtochten wisten te overleven, kregen na verloop van tijd vaak diplomatieke opdrachten. Op die manier breidden ze hun politieke en maatschappelijke macht nog verder uit. Ze namen een stevige positie in aan de onderhandelingstafel en werden daardoor eeuwenlang gezien als de voornaamste edellieden van de Lage Landen. In de expo zie je bijvoorbeeld een schilderij van de ondertekening van het verdrag van Londen (1604) tijdens de Somerset House Conference. Het werk toont Karel van Arenberg als een van de gezanten die mee het einde van de Spaans-Engelse oorlog onderhandelde. De familie Arenberg behoorde tot het selecte clubje dat mee over het lot van Europa besliste.

Macht vergaren, kunst verzamelen

Geen macht zonder decorum. Want wie machtig is en dat wil blijven, moet die macht ook uitstralen. Pronk, pracht en praal waren dan ook een belangrijk onderdeel van het leven van een adellijke familie als Arenberg. Kunstvoorwerpen moesten hun welstand etaleren, hun aanzien vergroten en hun macht bestendigen en legitimeren. De Arenbergs waren dan ook lange tijd toonaangevend als het ging over het goede leven en de goede smaak. Die goede smaak manifesteerde zich op het vlak van lifestyle en mode, beeldende kunst, architectuur enzovoort.

Parken en kastelen

De Arenbergs bezaten in de 19de eeuw verschillende kastelen en landgoederen in Europa. Al sinds de 17de eeuw behoorden Edingen en Heverlee tot de geliefde verblijfplaatsen in de Lage Landen. Edingen kochten ze van de Franse kroon. Het barokke park kennen we door de etsen van Romeyn de Hooghe uit een 17de-eeuws ‘tuinboek’ dat was opgedragen aan de hertog. Heverlee erfden de Arenbergs van de Croÿ’s, samen met het hertogdom Aarschot dat een van de meest winstgevende domeinen werd voor de familie. In deze zaal (1.I) zie je de tekeningen die dit hertogdom in beeld brengen en aan de basis lagen van de beroemde Albums van Croÿ. Overal drukten de Arenbergs hun stempel op het landschap. De verbondenheid met de lokale gemeenschap blijkt uit hun steun aan kloosters en begijnhoven. Een typisch staaltje van lokaal mecenaat zijn de breuken waarmee ze schuttersgilden begunstigden, wat ongetwijfeld de populariteit van het huis Arenberg ten goede kwam.

Garderobe en decor 

Portret van hertogin Hedwige van Ligne (1877-1938)

Deze zaal (1.J) biedt een inkijk in het leven van een Europese hoogadellijke familie. Centraal staat een catwalk met authentieke kostuums, maskeradepakjes en etnografische stukken. De opstelling ademt de sfeer van maskerades zoals ze in het achttiende-eeuwse Brussel werden georganiseerd. De garderobe belandde nadien in de verkleedkoffer en dook aan het einde van de negentiende eeuw op als theaterkostuum.

Toneel en theater waren prominent aanwezig in de wereld van de Arenbergs. Er heerste in de 18de eeuw een echte theatermanie onder de adel. Ze namen vaak zelf de rol van acteur op zich en voerden toneelstukken op in de eigen privévertrekken met bijbehorende kostuums en decors. Theater speelde in het bijzonder een belangrijke rol in het leven van Leopold Filips van Arenberg. Samen met de hertog van Ursel en de markies van Deinze baatte hij in het midden van de 18de eeuw enige jaren de Muntschouwburg in Brussel uit. Hij nodigde de acteurs ook uit om voorstellingen te geven in het privétheater van het kasteel van Edingen. Kort voor zijn dood liet Leopold Filips zijn theater in Heverlee herinrichten. Daar organiseerde de familie tot aan het begin van de 20ste eeuw voorstellingen in besloten kring.

Een passie voor stoffen, interieurtextiel en technologie bracht hertog Leopold Filips ertoe in Edingen omstreeks 1720 een eigen zijdemanufactuur op te richten voor de productie van luxueuze zijden kwaliteitsstoffen. Geschilderde binnenaanzichten uit de negentiende eeuw geven een beeld van adellijke woonverblijven en hier en daar vang je een glimp van het dagelijkse leven. Die aquarellen vormden toen een nieuw genre in de adellijke zelfrepresentatie en werden vervaardigd door professionele schilders of door aquarellerende prinsessen.

Erven van Croÿ en Van der Mark (zaal 1.K.a)

Onderscheidingsdrang is van alle tijden. Adellijke families toonden graag hun bevoorrechte positie door kunst te verzamelen en kunstenaars te begunstigen. De Arenbergs volgden daarbij Croÿ en Van der Mark als voorbeeld. Als mecenas en bibliofiel had renaissanceprins Karel van Croÿ de toon gezet. Albasten beelden uit het celestijnenklooster in Heverlee worden in deze zaal gecombineerd met twee schilderijen van Veronese en een doek van Frans Floris. Ook zijn bibliotheek was legendarisch en werd verkocht in 1614, dit werd vastgelegd in één van de oudste veilingcatalogi.

Het wandtapijt Honor uit de reeks Gloria Immortalis stamt uit het bezit van het geslacht Van der Mark. Jan van Lignes huwelijk met Margaretha van der Mark bracht hem de naam Arenberg en gelijk ook het wandtapijt. Wandtapijten waren een vertrouwd statussymbool in adellijke kring. De reeks zou deze rol met glans vervullen in het Brusselse Arenbergpaleis tot aan het begin van de twintigste eeuw.

Wandtapijt Honor uit de reeks Gloria Immortalis (links) – Christus en de Samaritaanse vrouw, Paolo Veronese (1585) (rechts)

Galerij en kabinet (zaal 1.K.b)

De Arenbergs verwierven in de zeventiende en achttiende eeuw niet alleen bekendheid als veldheren, maar ook als liefhebbers van kunst. Ze bestelden werk bij tijdgenoten als Rubens en Van Dyck en legden daarnaast een collectie antiek beeldhouwwerk aan. In de negentiende eeuw liet hertog Prosper Lodewijk in zijn Brusselse paleis een galerij inrichten voor de schilderijenverzameling. Die stond bekend om haar Vlaamse en Hollandse meesters en werd als particulier museum aanbevolen in Europese reisgidsen. De sfeer van de galerij wordt opgeroepen door een wand met meesterwerken: portretten, genretaferelen en landschappen. In een kabinet bevonden zich Egyptische stèles, Griekse en Etruskische vazen en Keltische sieraden. In en bij de paleiskapel werden religieuze werken uit de Lage Landen getoond. De aankoop van het Duitse slot Nordkirchen zorgt in 1903 voor een heuse uitbreiding van de collecties. Het grote doek met de vondst van Mozes is daar een getuige van.

De bibliotheek (zaal 1.L)

Het verbaasde de Franse schrijver Voltaire dat hij geen boeken aantrof in het Arenbergkasteel in Edingen. Maar dat was een jachtslot; de echte bibliotheek van het huis Arenberg bevond zich in het Arenbergpaleis, het huidige Egmondpaleis in Brussel. Hier wordt een staal uit het boekenbezit gepresenteerd, met rubrieken als geslacht- en wapenkunde, atlassen en topografie, antieke cultuur en geschiedenis van de Nederlanden. Andere favoriete onderwerpen uit de Europese adelscultuur waren: ridderorden, vestingbouw, schermkunst en paardendressuur.

De vier bibliotheekdeuren 

Ook verzamelden de Arenbergs muziekhandschriften zoals de unieke partituur van Vivaldi. Sommige hertogen ontpopten zich als bibliofielen. Bijzonder is de grote collectie Middelnederlandse letterkunde, met wiegendrukken en andere kostbare werken in de collection spéciale. Bij een bibliotheek hoorde traditioneel ook een prentenkabinet dat hier vertegenwoordigd wordt door een uitzonderlijk zestiende-eeuws verzamelalbum met nagenoeg het volledige werk van Albrecht Dürer.

Het keurmerk Arenberg (zaal 1.M)

De collecties van de Arenbergs waren zo vermaard dat de naam Arenberg een keurmerk werd. Stukken die vandaag over heel de wereld verspreid zijn en waarvan er hier enkele zijn samengebracht in deze eregalerij, dragen nog steeds de naam Arenberg. Het zijn kunstvoorwerpen van zeer uiteenlopende aard en herkomst, gaande van een evangeliarium uit de Ottoonse tijd, tot een exotische colcha (kunstig versierd kleed waarmee een opgemaakt bed afgedekt wordt) met een Indo-Portugese interpretatie van verhalen uit de klassieke oudheid. De tentoonstelling maakt de bezoeker tot getuige van de geschiedenis, status en levensstijl van het huis Arenberg. Het is een familie die vijf eeuwen lang een stempel wist te drukken op de politieke en culturele ontwikkeling van Europa. Via het keurmerk Arenberg worden de objecten in deze zaal deel van die illustere geschiedenis en krijgen zo een diepere betekenis, een extra aura verbonden aan een breder Europees verhaal.

Ik bracht zondagochtend op deze werkelijk unieke tentoonstelling  ruim 2.5 uur door en kreeg zo voor het eerst een zeer indringend beeld van de levenswandel van deze adellijke familie.  De expo is nog te bezoeken tot 20 januari 2019.

Met dank aan het M-museum voor de informatie en de foto’s

Advertenties

La luz de vuestros ochos – Het licht van uw ogen – Utopia – Handmade Belgian Polyphony – Basiliek Scherpenheuvel

In 1516 publiceerde Thomas More zijn tweedelig boek Utopia, waarin hij kritiek had op het politieke en economische Engeland van zijn tijd. In dit meesterwerk zocht hij naar oplossingen voor sociale problemen, problemen die nu relevanter zijn dan ooit. Bijna vijfhonderd jaar later hebben vijf zangers (Veerle Van Roosbroeck,  Bart Uvyn,  Adriaan De Coster, Lieven Termont, Bart Vandewege) met een zwak voor oude muziek hun stem laten horen en creëerden ze een nieuw ensemble met dezelfde naam: Utopia.

“Omdat we de Vlaamse polyfonie in onze genen hebben, willen we de muziek van More’s tijd echt verkennen en uitvoeren. Polyfonie ontstaat wanneer verschillende gezichtspunten samenkomen in één compositie.” Om de recente woorden van de Duitse minister van cultuur aan te halen: “Wij hebben kunst en cultuur nodig, we hebben gedurfde, lastige denkers en kunstenaars nodig, we hebben de utopieën nodig die ze creëren, de fantasieën die hen inspireren en de wens naar een betere wereld “…

De Mariavespers tijdens het Spaanse bewind in Vlaanderen.

Sinds mensenheugenis is het kleine plaatsje Scherpenheuvel een geliefd pelgrimsoord voor heel veel mensen die de Heilige Maagd willen eren. Het programma van het concert was een muzikaal eerbetoon aan Maria, de moeder van Jezus. De inspirerende architectuur van de ‘barokke galerij’ waar de schilderijen van Van Loon zich bevinden, bood het perfecte kader. Voor het concert kregen we langs de schilderijen een gidsbeurt ingeleid door curator Sabine Van Sprang:

“Na de religieuze troebelen van de zestiende eeuw, droeg Van Loon bij aan een nieuwe sacrale beeldtaal die gestalte gaf aan de spirituele vernieuwing die de katholieke kerk in de Nederlanden beoogde. Zijn schilderkunst is vooral devotioneel van aard: ze is bedoeld om de vroomheid aan te wakkeren en de gelovigen aan te zetten om zich met de afgebeelde heiligen te identificeren.”

Opdracht van Maria in de tempel – De 3-jarige Maria bestijgt de trappen van de tempel gevolgd door haar bezorgde ouders Joachim en Anna – Theodoor Van Loon – fotofragment: Katrien Van Acker

De Mariacyclus (1623-1628) met 7 schilderijen van Theodoor van Loon werd voor deze gelegenheid gerestaureerd en kreeg een mooie belichting. Ze zaten vroeger achter dof geworden glas dat diende om ze te beschermen tegen de impact van de brandende kaarsen op de diverse altaren in de galerij. De zeven schilderijen die de bedevaartkerk sieren, zijn Van Loons bekendste werken en de enige die als geheel nog in situ bewaard worden. Met gidsen van Bozar Brussel  bekeken we dit oeuvre van Van Loon (1582-1649) dat hij in opdracht van de aartshertogen Albrecht en Isabella uitvoerde. Hij komt hier uit de schaduw van zijn tijdgenoot Rubens door zijn clair-obscuurtechniek, zijn kleurenpalet en de meesterlijk realistische  weergave van vooral kinderen maar zeker ook van Bijbelse en Apocriefe figuren. We werden gewezen op de invloed die de Italiaanse schilder Caravaggio op hem uitoefende tijdens zijn tienjarig verblijf in Rome en kregen  een inkijk in een bijzonder moment uit de Europese geschiedenis: de contrareformatie.

Mariale motetten van Josquin Desprez, Cristóbal de Morales e.a. vormden het middelpunt van deze etherisch mooie hommage.

Psalm: Domine ad adjuvandum me Giovanni Gastoldi
Psalm: Dixit Dominus Tomás Luis de Victoria
Psalm 112: Laudate Pueri Josquin Desprez
Pulchra es Giovanni Pierluigi da Palestrina
Antifoon: Salve Regina Cristóbal de Morales
Psalm 121: Laetatus Sum Anonymus
La Luz de Vuestros Ojos Francisco Guerrero
La gracia y los ojos bellos Francisco Guerrero
Antifoon: Ave Regina Caelorum a 5 Cristóbal de Morales
Psalm 126: Nisi Dominus Orlandus Lassus
Psalm 147: Lauda Jerusalem Tomás Luis de Victoria
Ave verum Corpus Richard Dering
Ave Maria à 5 voix Peter Philips
Ave Maris stella Anonymus
Magnificat Nicolas Gombert

Dit concert werd opgenomen door KLARA en zal uitgezonden worden op 26 november 2018. Warm aanbevolen!

Stap eens in een schilderij van Van Gogh – Beurs – Brussel

Ik droom van schilderen en dan schilder ik mijn droom -Vincent van Gogh

Puristen zullen zeggen dat een echte Van Gogh-expo met schilderijen moet worden gemaakt en niet met projecties, en bij voorkeur in een museum en niet in een beursgebouw. Daar ligt creatief directeur Mario Iacampo evenwel niet van wakker. Hij mikt net op mensen die nooit naar een museum gaan. Misschien meer op mensen die een pretpark bezoeken, want hier staat beleving centraal, en het aanspreken van alle zintuigen.

Brussel is de tweede halte van de expo, na de San Giovanni Maggiore-kerk in Napels, die op drie maanden tijd 75.000 bezoekers over de vloer kreeg. – De Standaard

Wij – een groepje oud-collega’s –  vroegen ons af of we wel tot het hoger genoemde doelpubliek behoorden maar trokken toch naar de Brusselse Beurs voor een bezoek aan The Van Gogh Immersive Experience.  Een 360° digital art experience die je via de meest recente virtuele projectietechnologie  van kop tot teen onderdompelt in het werk van Vincent Van Gogh. Al was ik  al  in Zundert, het landelijke geboortedorp van Van Gogh, en in het fraaie Kröller-Müllermuseum op de Veluwe, dat een prachtige collectie van zijn werk herbergt, deze digitale presentatie van kunst en kunstenaar overweldigt.

Projecties, reproducties, geluiden en scènes van zijn kunstwerken, brieven, leven en omgeving creëren het gevoel dat je deel uitmaakt van de actie. De Meet Vincent van Gogh-ervaring toont niet alleen Vincents wereld, zijn leven en zijn werk, maar je kunt het ook voelen en horen. Je volgt de stormachtige ontwikkeling van Vincent van ondergewaardeerd talent tot een van de meest indrukwekkende kunstenaars aller tijden. Je ontmoet zijn intense karakter, zijn ambities en verlangens, zijn zoektocht en passie voor de kunsten. Deze ervaring neemt je mee op een multi-sensorische reis.

In zes verschillende kamers, worden bezoekers door elke fase van Vincents leven geleid. Elke kamer biedt een andere benadering. Indrukwekkende sets laten Vincents evolutie zien als man en als kunstenaar. Bezoekers worden uitgedaagd om deel te nemen aan interactieve activiteiten zoals tekenen met een perspectiefkader, portretten tekenen en digitaal schilderen met de kleuren uit Vincents palet.

De ervaring nodigt bezoekers ook uit om in de wetenschap achter de kunst te duiken en wat nieuws te ontdekken over deze kunstenaar. Ze kunnen het grillige oppervlak van Vincents doeken voelen, de straten van Parijs zien zoals hij ze zag en de wind horen ritselen door het tarweveld waar de beroemde kunstenaar enkele van zijn laatste momenten doorbracht.

Aan het einde van de expo neemt de Virtuele Realiteit-ervaring (+ 2 €) je nog dieper mee in het leven van de artiest in Arles. Je reist doorheen 8 verschillende werken en hun inspiratiebron. De kamer van Van Gogh, de velden, het bos en het dorp om te eindigen met de sterrennacht over de Rhone…

Kortom, deze expo heeft een inspirerende en wervende educatieve waarde. Hij loopt in de Brusselse Beurs en is dagelijks open van 10 tot 18 uur. Vanaf 30 november tot 6 januari, tijdens Winterpret, worden de openingsuren uitgebreid naar 11 tot 22 uur.