EUROPALIA – Ancestors & Rituals – Bozar – Brussels*****

Bij Indonesië denken Europeanen vaak louter aan rijsttafels, pindasaus en Balinese stranden – een exotische en gelimiteerde visie. Vanuit zijn missie om via de kunst bij te dragen aan een breder en dieper wederzijds begrip biedt EUROPALIA INDONESIA nieuwe perspectieven op het gastland – maar ook op onszelf. Dankzij residenties van Indonesische kunstenaars in Europa en vice versa kwam een onderling verrijkende artistieke dialoog tussen beide culturen tot stand.

afbeelding: Peter Fitzgerald

Indonesië is een immense archipel van meer dan 13 000 eilanden, die zich uitstrekken over maar liefst 5 000 kilometer van oost naar west. Er zijn ongeveer 255 miljoen inwoners, 300 etnische groepen en meer dan 700 talen. Dat zegt al iets over de diversiteit van het land en de culturen waaruit het bestaat.

Toch hebben bijna al deze culturen een gemene deler, namelijk het belang dat ze hechten aan de voorouders. Van Sumatra tot Papoea, over Java, Borneo, Sulawesi, de Kleine Soenda-eilanden en de Molukken: de voorouders speelden – en spelen vaak nog – een vooraanstaande rol in Indonesië. De Toraja’s die hun doden opgraven om ze op te maken en te vieren, de indrukwekkende Ana Deo-voorouderbeelden die de
dorpelingen van Flores beschermen.

De voorouders, die biologisch of mythisch kunnen zijn, zijn nauw verbonden met het verleden, het heden en de toekomst. Ze vervullen daarbij drie cruciale functies. Ten eerste zijn ze een directe link tussen de Indonesiërs en hun verleden, waardoor de levenden hun plaats in de stamboom kunnen krijgen en hun status en sociale positie bepalen. Vervolgens garanderen de voorouders het evenwicht in de samenleving en verzekeren ze door hun steun en bescherming een harmonieus heden. Tot slot zijn ze een bron van vruchtbaarheid en zorgen ze voor de toekomst en het voortbestaan van de volkeren en hun culturen.

Status: houten sculptuur die in het midden van het huis werd gezet en verwees naar een verre voorouder van de familie in wiens kracht en hulp men geloofde.

De uitwisselingen met andere culturen en religies hebben in de loop van de millennia grote invloed uitgeoefend op de kunsten, op de identiteitsbeleving en op de manier waarop de Indonesiërs naar eigen land kijken. De meeste culturen van de archipel hebben hun roots in de Austronesische cultuur, die nomadenvolkeren meer dan 5 000 jaar geleden uit Taiwan meebrachten. Verder zien we ook de invloed van de schitterende Dong Son-cultuur van het noorden van Vietnam, bekend om hun meesterlijke bronzen artefacten.

Bronzen rituele trommel met kikkers. Kikkers zorgden voor regen, regen was nodig om de rijst te doen groeien. Rond de trommel werd daartoe gemusiceerd, gezongen en gedanst.

Vaak ligt de handel aan de basis van deze uitwisselingen. In de 5de en 6deeeuw introduceerden Indiase kooplui, monniken en heen en weer reizende studenten het boeddhisme en het hindoeïsme op Sumatra en Java. De bekende tempels Borobudur en Prambanan tonen aan dat deze twee religies snel aan belang wonnen op het Indonesische grondgebied. Het is ook de handel die de eerste bezoekers uit China en het Midden-Oosten (vanaf de 7de eeuw) meebracht. Via het Midden-Oosten kwam de islam naar Indonesië, die vanaf de 13de eeuw op Java en Sumatra een enorme bloei kende. Nog later kwamen de Portugese kolonisten, gevolgd door de Nederlanders, op zoek naar kostbare specerijen. Zij legden respectievelijk het katholicisme en het protestantisme op.

Godin van wijsheid en perfectie – boeddhistische en hindoeïstische invloed

Al deze culturen gaven vorm aan de relatie van de Indonesiërs met hun voorouders. Ze verrijkten de vooroudercultus met eigen accenten of probeerden hen net te vernietigen, zoals gebeurde met de Nederlandse kolonisatie. Ook de vooroudercultus zelf drong binnen in de verschillende nieuwe culturen en religies. Zo ontdekken we in Indonesië hindoeïstische en boeddhistische objecten en verhalen die de belangrijke rol van de voorouders illustreren, evenals een gemengde islam, die openstaat voor de eerder bestaande voorouderlijke culturen.

Tot slot wordt er in de tentoonstelling een uitgebreid luik aan de verbazingwekkende dodenrituelen gewijd. Ze bestaan vaak uit verschillende fasen en meerjarige cycli die een overledene toelaten om voorouder te worden. De achtergeblevenen sparen kosten noch moeite om hem of haar naar de bovenwereld te begeleiden en zo ook het evenwicht en de harmonie in de gemeenschap te bewaren.

Gebatikt doek dat toont hoe voorouders mee in de prauw gaan ter bescherming.

160 archeologische en etnografische schatten werden grotendeels uitgeleend door het Nationaal Museum van Indonesië en werden voor de eerste keer in Europa tentoongesteld. Maar ook musea uit heel Indonesië nemen deel, net als een aantal Europese musea en privécollecties. Audiovisueel materiaal, tekeningen en schilderijen contextualiseren en actualiseren het geheel.

In de tentoonstelling organiseert Barbara Raes op geregelde tijdstippen ook een aantal workshops en bevraagt zij – samen met een reeks kunstenaars – de bezoekers over hun relatie met voorouders en rituelen.

Nog tot 14 januari 2018 – BOZAR – Ravensteinstraat 23 – B-1000 BRUSSEL

Advertenties

De mythische Leonardo da Vinci in Brugge****

Maandag, op zowat de warmste dag van oktober, trokken we naar het Oud Sint-Jan in Brugge. Doel van onze cultuuruitstap was de expo Leonardo da Vinci (1452-1519).

Leonardo da Vinci – Oud Sint Jan – Brugge

Girogio Vasari (1511-1574) presenteerde de mythische Da Vinci in de 16de eeuw al als volgt:

“De hemel, in al zijn goedheid, verzamelt soms in een sterveling zijn meest kunstzinnige gaven en kenmerkt hiermee alle acties van dit fortuinlijke voorrecht, zodat ze schijnbaar minder getuigen van de kracht van het menselijk genie dan van een speciale goddelijke gunst. Leonardo da Vinci, waarvan de schoonheid en de sierlijkheid nooit voldoende geprezen werden was één van deze gegadigden. Zijn buitengewone bedrevenheid overwon gemakkelijk de grootste problemen. Zijn kracht, zijn vaardigheid en zijn moed hadden werkelijk iets koninklijks en grootmoedigs, zijn buitengewone befaamdheid tijden zijn leven, nam nog toe na zijn dood.”

Da  Vinci was dus een echt genie. Hij was niet alleen schilder, maar ook voorspeller en uitvinder met een fenomenaal waarnemingsvermogen. De expo is een reizende tentoonstelling die start in Brugge en daarna door Europa trekt. Ze toont meer dan 100 maquettes van da Vinci’s uitvindingen en machines. Je vindt er ook meer dan 100 documenten en schriftjes van da Vinci en enkele tijdgenoten (o.a. Michelangelo). Samen maakt dit wereldwijd de grootste expo ooit over da Vinci’s uitvindingen.

De hallen van Xpo Center Bruges worden opgedeeld per thema: aeronautica (helikopter), leger (tank), mechanica (kruisboog op wielen), meetinstrumenten (camera obscura), hydraulica (drijfsystemen), architectuur (draaitrap), schetsen, schriftjes en replica’s (Mona Lisa).

Ook werk van de hedendaagse schilder Antonio Nunziante, die op geniale wijze de schilderstechnieken van Leonardo da Vinci nieuw leven inblaast, is op deze expo te zien.

il sorriso – Antonio Nunziante

Tussen de maquettes staan verschillende uitvindingen op ware grootte en interactief opgesteld. Als bezoeker kan je zelf de mechanismen van deze uitvindingen in werking stellen.

In de binnentuin van de historische gebouwen van de Site Oud Sint-Jan, wordt de brug van da Vinci opgebouwd. De bezoeker kan die proberen na te bouwen met 16 kleine stokken. Hij bedacht deze brug rond 1480 voor het leger. Het zou de ‘Mona Lisa onder de bruggen’ worden. Ze moest makkelijk te vervoeren zijn, ook snel opgebouwd kunnen worden, stabiel én sterk zijn. Het bijzondere aan dit brugontwerp is dat er voor de constructie geen bevestigingsmateriaal nodig is zoals touw, spijkers of lijm.

Verder hangen er in de expo ook verschillende schermen waarop de uitvindingen volledig worden uitgelegd en ontleed via 3D filmpjes.

Kortom, deze tentoonstelling die al menig kunstenaar, fysicaleraar, jonge ingenieur en wetenschapper wist te boeien, werd wegens succes verlengd tot 5 november 2017.

Kunstroute – Kunstenfestival WATOU 2017 – Recreatieve wandelroute

Voor al wie nog een kijkje wil gaan nemen op het Kunstenfestival Watou (nog tot 3 september) in de Vlaamse Westhoek, het parcours van de kunstroute 2017. En mocht de bezoeker zich de vraag stellen of kunstenaars zich niet meer moeten engageren – nieuwe verbindingen moeten maken – in Watou zit de kunst niet in een ivoren toren: het spanningsveld tussen vrijheid en morele verantwoordelijkheid is er overal voelbaar zonder dat de kunst het besef verliest kunst te zijn.

Klaartje Lambrechts’ werk in Rewound, 2015 is neergezet in een steriele ruimte waarin alleen het genadeloze licht het decor vormt. Zo is de focus op het essentiële onvermijdelijk: de gracieuze assimilaties van menselijke emoties. Haar beeldtaal roept puurheid en kwetsbaarheid op maar ze zit verborgen onder een gelaagdheid die versterkt wordt door het lichtspel, gestileerd in een esthetische compositie. Alsof terugkijkend in het verleden alsnog de controle wordt gezocht.