Zonder de top te bereiken – Paolo Cognetti****

Waar zijn we naar op zoek wanneer we op reis gaan? Deze vraag staat centraal in Zonder de top te bereiken, dat is geschreven in de traditie van de grote reisliteratuur en vertelt over Dolpa, een afgelegen gebied in de Himalaya. Het is een boek over hoe een man tot inzichten komt op vijfduizend meter hoogte door één voet voor de andere te zetten. Hij reist door een land dat onaangetast is door de moderne tijd, vergezeld door een ezel en Peter Matthiessens reisklassieker De sneeuwluipaard. Maar Zonder de top te bereiken is meer dan een reisverslag: het is een eerlijke vertelling over iemand die probeert zijn grenzen te vinden, die vele oude zekerheden ziet vervagen en die de pracht ontdekt in kleine zaken, zoals een onverwachte ontmoeting met een Tibetaanse hond. De hoofdpersoon zoekt balans in zijn leven en vindt die in de schoonheid van de natuur.

Zo probeert de flaptekst ons over te halen om dit autobiografische boek van Paolo Cognetti, auteur van De acht bergen, te lezen. Thematisch sluit het perfect aan bij De acht bergen en lijkt het als het ware het onontkomelijke vervolg ervan. Dat de auteur hier via een trekkingexpeditie in de Himalaya, zijn grenzen verkent en erover gaat, voert hem naar een transparantie waarvan hij weet dat ze – terug in de drukte van de wereld – nog slechts herinnering zal zijn.

Het reisverhaal begint als volgt:

Eind 2017 – tevens het einde van mijn veertigste levensjaar – vertrok ik met een paar vrienden naar de regio Dolpo, een hoogvlakte in het Noorwesten van Nepal, waar we ongeveer een maand te voet, over meer dan vijfduizend meter hoge passen langs de grens met Tibet zouden trekken. Tibet zelf was onbereikbaar (…) genadeloos gekoloniseerd door het kapitalistische China (…) bestond dat oude rijk van monniken, kooplieden en nomadische herders eenvoudigweg niet meer. p 9

*

Zonder de top te bereiken focust op het hier-en-nu van het stap-voor-stap een pad volgen en wel in een karavaan van zevenenveertig trekkers bestaande uit een keukenploeg, gidsen, dragers, muildieren en een tiental Westerse toeristen. De trekking van zo’n vijfhonderd kilometer voert door het Himalaya gebergte. Topdoel van de expeditie is de Shey Gompa, het kristallen klooster, laatste overblijfsel van het oude, verdwenen Tibet. Het Shey-klooster en het Shey Palace-complex zijn constructies op een heuvel in Shey, 15 kilometer ten zuiden van Leh in Ladakh, Noord-India . Shey was in het verleden de zomerhoofdstad van Ladakh.

Gedurende deze veeleisende tocht wordt Cognetti regelmatig gekweld door de hoogtedemon, zoals hij zijn hoogteziekte noemt, die hem boven de 3000 meter fysiek zwaar op de proef stelt. Tegelijkertijd houdt zijn grote gevoeligheid voor het niet tastbare hem aandachtig en alert. 

Het lijkt ook alsof deze expeditie voor Cognetti de expeditie van de laatste kans is want waar zijn inspirator Peter Matthiessen veertig jaar eerder meent ‘de ondergang van een beschaving’ te bespeuren door de voedselschaarste en de moeizame strijd om het bestaan op de hooggelegen koude plateaus, ziet Cognetti dat het eigen is aan bergbewoners om met voedselschaarste om te gaan en ‘op een dag zullen deze menselijke wezens een rechtstreekse weg naar China aanleggen. Hier zullen vrachtwagens vol koopwaar en illegale verstekelingen langskomen, over de hele lengte van het dal zullen barakken verschijnen en de rivierbedding zal verworden tot een vuilstortplaats; en dan zullen de laatste sporen van een oude Tibetaanse cultuur verwaaien tussen het afval en de mobiele telefoons.’ p 98

*

Ik wist dat je in de bergen altijd alleen loopt, ook als je met iemand samen bent, maar ik was blij mijn eenzaamheid met deze reisgenoten te kunnen delen. p12

Ik herinnerde me dat de belangrijkste Tibetaanse pelgrimstocht daarentegen in een cirkel rond de berg Kailash voert, die in die cultuur heilig is. Kora in het Tibetaans, oftewel circumambulatie: christenen planten kruisen boven op bergen, boeddhisten lopen eromheen. Die eerste handeling had in mijn ogen iets agressiefs; de tweede iets zachtmoedigs; een verlangen om te veroveren versus een verlangen om te begrijpen. p 30

Op een rotswand stond de mantra Om Mani Padme Hum geschilderd, zes symbolen die ik had leren herkennen en die ik af en toe hoorde chanten. ‘O, parel in de lotusbloem’, een geheimzinnige regel die op duizend manieren geïnterpreteerd kan worden en die zinspeelt op het op het onzichtbare dat schuilt in hetgeen je ziet.p 32

Ook als je niet weet waar je naar op zoek bent, dacht ik, kun je maar het beste een stroom volgen: die geeft altijd de richting aan , voert omhoog naar zijn bron en naarmate je hem helderder ziet worden voel je dat je op weg bent naar zijn zuiverheid en naar de jouwe. p35

Daar waar alleen de verbeelding kwam, lag de weg van morgen. p 49

Eenmaal boven tussen de in elkaar verstrengelde geraakte gebedsvlaggen, legde Lakba (zijn zwijgzame gids, BK) zijn steen op een stapel steentjes. ‘Ki Ki, so so,’ mompelde hij. Ook ik legde mijn steen op de stapel, maar zei niets. p 69

De hond Kanji in de ogen kijkend: ‘Jij bent toch degene die heeft geschreven: “Een glimp van je eigen ware aard zien is als naar huis terugkeren”? p 94

In een winkel kocht ik een lap stof met een blauwe, een gele, een rode, een witte en een oranje baan en bond die aan mijn rugzak. Ik had er geen enkele bedoeling mee; het was vermoedelijk mijn manier om uiting te geven aan mijn weezin tegen grenzen. p 101

Over de sneeuwluipaard: Toen ik er die dag over nadacht had ik het idee dat die ongrijpbaarheid, dat talent ergens te zijn en uit het zicht te blijven, niet alleen karakteristiek was voor hém, maar voor heel Dolpo. p 104

Ik liet iets achter wat niet gezien en niet aangeraakt was, maar ik was er zo dichtbij geweest dat ik de aanwezigheid had gevoeld. Dat is wat je ervaart als je afdaalt uit de bergen. p 137

*

Zonder de top te bereiken dringt door tot de essentie van het menselijk bestaan en weet de kern van ‘geluk’ en van ‘leven in het moment’ feilloos naar boven te halen:

Ik realiseerde me dat alleen al in woorden als winnen en verliezen een volkomen westerse, economische opvatting van bergwandelen besloten lag, waarin hoogte en afstand het kapitaal zijn dat we met onze inspanningen vergaren, een investering die we niet graag willen verkwisten. Ik meende de stem van Peter te horen: kies voor andere woorden, zei hij. Kies voor een andere manier van denken. Wie heeft de Kailash gezien vanaf de ongerepte top van de Kristalberg? Zoek het antwoord in het stijgen en het dalen zelf, want door alles te verliezen wat je dacht gewonnen te hebben, leer je dat het pad veel waardevoller is dan de top. Put uit elke stap betekenis. p 127

Dat is precies wat Cognetti met deze reiservaring, dit reisverslag de lezer ook wil laten voelen en beleven, helemaal in het teken van het Terzani-motto dat hij het boek meegaf:

Ik zou liever schilder willen zijn
dan woordkunstenaar,
vanochtend.
In de nevel tekenen zich,
met hun grote bemoste omhelzingen,
de machtige rododendrons af.

Tiziano Terzani, Een idee van het lot.

Herfst – Ali Smith

Als de staat niet vriendelijk is, zei hij. We hadden het over het referendum, dat kwam eraan, dan zijn de mensen veevoer

Het verhaal. De 101-jarige Daniel Gluck en de 32-jarige Elisabeth hebben een bijzondere vriendschap. Elisabeth leerde Daniel kennen toen ze acht was. Hij was haar buurman, en deze belezen, enthousiaste kunstverzamelaar nam haar mee in zijn wereld van kunst en literatuur. Als Elisabeth naast een slapende Daniel in het verzorgingstehuis zit, dringt de betekenis van de gesprekken die ze met hem als kind had tot haar door. Van hem leerde ze wat het leven waardevol maakt, en hij voelde ook haar belangstelling voor kunst, met name voor de popartkunstenares Pauline Boty over wie ze haar afstudeerscriptie Kunstgeschiedenis heeft geschreven. Daarnaast kijken we mee met de surreële ijldromen van Daniel waarin tijd, ruimte, taal en natuur door elkaar heen spelen. De meest hilarische pagina’s zijn gewijd aan Elisabeths benadering van de alledaagse beslommeringen ( bij paspoort vernieuwing in postkantoor, commentaar op EU-paspoort, situaties bij de hekken met prikkeldraad om asielzoekers tegen te houden, … ) waarin Ali Smith met een grimmige ironie de kille politieke verhoudingen na de Brexit en de dolgedraaide bureaucratie aan de kaak stelt.

Joost de Vries in De Groene Amsterdammer over de auteur en de roman: ‘Wat maakt een roman politiek? De personages, het onderwerp? Moeten er parlementariërs voorbijkomen? Of is elk boek dat zich op een specifiek moment op een specifieke plek afspeelt per definitie politiek, omdat plekken en tijdstippen altijd door politiek geraakt worden? Ali Smith kondigde aan dat ze een cyclus van vier romans zou schrijven die over de Brexit zouden gaan en sinds dat moment probeert ze er enigszins onderuit te krabbelen. Tenminste, zo lijkt het. De Schotse Smith (1962) is een publiekslieveling, verkoopt goed, heeft meerdere keren de shortlist van de Booker Prize gehaald. De Britse media doken gretig op haar mededeling, zo zeer dat ze het sindsdien probeert te downplayen.

In een interview in The Paris Review […] legde ze uit hoe het zat: al twintig jaar liep ze rond met het idee een serie boeken te schrijven over ouder worden, lang te leven, terwijl de wereld om je heen steeds sneller verandert. In de aanloop naar het EU-referendum reisde ze door Noord- en Zuid-Engeland en stond ze versteld hoe anders daar over Europa werd gedacht en gesproken dan in Londen en Cambridge, waar ze woonde. Opeens voorvoelde ze dat Brexit de verandering was waartegen ze haar personages moest aftekenen. Dus nee, ze wilde geen roman schrijven over Boris Johnson en Theresa May, maar over verandering. Daarom zou ze haar romans vernoemen naar de seizoenen. ‘

Ook Tzum recensent Vincent Kortmann noemt het een roman over een Land in spagaat. Hij concludeert: ‘In een tijd waarin de balans wereldwijd zoek lijkt te zijn, heeft Ali Smith een boek geschreven dat volledig in evenwicht is. Ik ben benieuwd of het over tien of twintig jaar, als de impact van de Brexit duidelijk is geworden, nog steeds zo krachtig zal zijn, maar voor nu is het een voltreffer.’

Waaraan dankt Ali Smith haar succes?

‘Ik ken weinig schrijvers – bahalve Virginia Woolf en James Salter – die een verhaal zoveel vaart kunnen geven met alleen de vertelstem. (…) In een land dat met zichzelf overhoop ligt, is een schrijver meer waard dan een heel parlement.’ -The Financial Times

‘Smith heeft het boek in een enorm tempo geschreven, maar dat staat de stilistische bravoure en de geraffineerde structuur niet in de weg. De politiek heeft geen antwoord op het populisme, de literatuur met als woordvoerder Ali Smith misschien wel.’ – NRC Handelsblad

Herfst is een prachtige, aangrijpende symfonie van herinneringen, dromen en voorbijgaande werkelijkheden; de “eindeloze trieste kwetsbaarheid” van sterfelijke levens.’ – The Guardian

‘Herfst is het eerste deel in een kwartet van romans gebaseerd op de seizoenen; dit werk geïsoleerd beoordelen, zonder de context van Winter, Lente en Zomer, voelt daarom enigszins voorbarig. “Hier is een oud verhaal zo nieuw dat het nog volop bezig is”, zegt Smith halverwege de roman – en hetzelfde geldt voor de roman zelf. Uiteindelijk voelde deze roman voor mij als slechts een deel van het verhaal. Maar misschien is dat juist het punt; de herfst is slechts een deel van het jaar.’ – Times Literary Supplement

De Weerdse Kronkelwandeling: uitgelicht

Weerde – Dorpsplein
Koos Meindert op een infobord van De Witte Kinderbosfietsroute
De Weerdse Visvijver
Geef je oren de kost!
Onder de spoorwegbrug Brussel – Mechelen
Een wolkje, de zon en Japanse duizendknoop op mijn pad
De 13de eeuwse Sluistoren op de Zenne
Dorpsgezicht Weerde

Traject van de wandeling: De Weerdse Kronkel